حازىرەتى وسمان حاليفاتىنداعى قاقتىعىستاردىڭ شىعۋ سەبەپتەرى

سارسەنبى، 20.04.2016
Хазіреті Осман халифатындағы қақтығыстардың шығу себептері

حز. وسمان ٴحاليفتىڭ تۇلعالىق تاريحىندا مەملەكەت باسقارۋعا دەگەن ۇلكەن كەمشىلىكتەر ورىن الدى دەپ ايتا المايمىز. دەسە دە، زەرتتەۋشىلەر ونىڭ داۋىرىندەگى مۇسىلمانداردىڭ الاۋىز بولۋىنا ىقپال ەتكەن بىرنەشە سەبەپتى اتايدى.

ٴبىرىنشى سەبەپ رەتىندە عالىمدار حز. وسماننىڭ اكىم تاعايىنداۋىنان تۋعان ماسەلەلەردى العا تارتادى.  حز. ومار داۋىرىندە كۋفانىڭ اكىمى ساد يبن ٴابۋ ۋاققاس بولاتىن. ول بىردە مەملەكەتتىڭ قازىنا جونىندەگى قىزمەتكەرى ابدۋللاھ يبن ماسعۋدتان قارىز الادى. ٴبىراق، قارىزدى ۋادەلەسكەن مەرزىمدە قايتارا المايدى. يبن ماسعۋد حز. سادتان قارىزدى قايتار دەپ تالاپ ەتەدى. ونىڭ سوڭى داۋ-جانجالعا اينالادى. بۇل جاعدايدان حاباردار بولعان كۋفا حالقىنىڭ ٴبىر توبى يبن ماسعۋدتى جاقتاسا، ەكىنشى ٴبىر بولىگى حز. سادقا قولداۋ كورسەتەدى. مۇنىڭ سوڭى كۋفا حالقىن ەكىگە ٴبولدى. حز. وسمان الاۋىزدىقتى توقتاتۋ ٴۇشىن حز. سادتى ورنىنان الىپ، ورنىنا ۋاليد يبن ۇكۆانى قويادى.

ٴاسىلى، ساد يبن ٴابۋ ۋاققاس يسلامعا جان-تانىمەن بەرىلگەن ٴىرى تۇلعالاردىڭ ٴبىرى بولاتىن. پايعامبارىمىزدىڭ  (س.ا.س.) كوزى تىرىسىندە جانناتپەن سۇيىنشىلەگەن ون ساڭلاق ساحابانىڭ ٴبىرى-تىن. سونداي-اق، العاشقى ەكى ٴحاليفتىڭ كەزىندە يسلام مەملەكەتىنىڭ اسكەري ىستەرىنە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر ەدى. مۇسىلمان ۇمبەتى ساد يبن ٴابۋ ۋاققاستى قاتتى جاقسى كورەتىن. ال، ۋاليد يبن ۇكۆانى حالىق اسا جاقسى كورە قويمايتىن. ونىڭ اكەسى ۇكۆا يبن ٴابۋ مۋايت پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) ۇستىنە تۇيەنىڭ ىشەك-قارنىن توگىپ، مۇسىلمانداردى مازاق ەتكەن ادام ەدى. ۋاليد يبن ۇكۆانى وسى ٴۇشىن دە مۇسىلماندار جاقتىرا قويمادى. حز. وسماننىڭ ساد يبن ۋاققاس سەكىلدى ٴىرى تۇلعانى اكىمدىكتەن الىپ، ورنىنان ۋاليد يبن ۇكۆەانى تاعايىنداۋى، حالىقتىڭ قارسىلىعىن تۋدىردى.

ەكىنشىدەن، زەرتتەۋشىلەر بولىنۋشىلىككە سەبەپ رەتىندە حز. وسمان كەزىندەگى ولجا ۇلەستىرۋگە بايلانىستى ساياساتتى نەگىزگە الادى. حز. وسمان داۋىرىندە سولتۇستىك افريكا مەن اتلانتيكا مۇحيتىنا دەيىنگى ايماق يسلام حاليفاتىنىڭ قۇرامىنا كىردى. حز. وسمان سولتۇستىك افريكانى جاۋلاپ الۋعا ابدۋللاھ يبن ٴابۋ شارحتى قولباسى ەتىپ تاعايىندادى. ٴابۋ شارح جاۋلاپ العان ەلدەرىنەن اسكەري شىعىندى وتەۋ ماقساتىندا ولجا العاندا، ولجانىڭ بەستەن ٴبىر بولىگىن ٴماديناعا جىبەرەتىن. ولجانىڭ بەستەن ٴبىر بولىگىنەن ارتىلعانىن ونىڭ تۋىسى مەملەكەتتىك حاتشى مارۋان يبن حاكيم الاتىن. سونداي-اق، ولجانىڭ ٴبىر بولىگىن ابدۋللاھ يبن ٴابۋ ٴشارحتىڭ ٴوزى يەمدەنەتىن. حز. وسمان تاعايىنداعان ادامداردىڭ مۇنداي جوسىقسىز ارەكەتتەرى، حالىقتىڭ حاليفقا قارسى كەلۋىنە سەبەپ بولدى.

ۇشىنشىدەن، زەرتتەۋشىلەر حز. وسمان داۋىرىندە پايعامبارمىزدىڭ (س.ا.س.) ٴمورىنىڭ جوعالۋى دا حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن نارازىلىعىن تۋدىردى دەپ بىلەدى. اللا ەلشىسى (س.ا.س.) الەم حالىقتارىن حاق دىنگە شاقىرعان حاتتارىندا «اللانىڭ ەلشىسى مۇحاممەد» دەگەن ٴمورىن باساتىن. پايعامبارىمىزدان (س.ا.س.) كەيىن بۇل ٴموردى حز. ٴابۋ باكىر، حز. ومار مەملەكەتتىك رەسمي ٴىس-قاعازدارعا قولداندى. حز. وسمان دا بيلىك قۇرعان التىنشى جىلعا دەيىن بۇل ٴموردى پايدالاندى. بىردە حز. وسمان وسى ٴموردى جازاتايىم جوعالتىپ الادى. بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ٴموردىڭ جوعالۋى پالەندەي داۋ تۋدىرماۋى مۇمكىن. الايدا، ول داۋىردە مۇسىلمان قاۋىمى پايعامبارىمىزدان (س.ا.س.) قالعان ٴاربىر مۇرانى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ايالاپ ۇستايتىن. ياعني، حز. وسماننىڭ ٴموردى جوعالتىپ الۋىن – مۇسىلماندار پايعامبار (س.ا.س.) مۇراسىنا ەگەن نەمقۇرايىلىق دەپ باعالادى.

تورتىنشىدەن، زەرتتەۋشىلەر حز. وسمان داۋىرىندەگى مۇسىلمانداردىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ كۇرت جاقسارۋىن ٴبازبىر ساحابالاردىڭ قۇپتاماعانىن، وسىدان كەلىپ ىشكى ساياسي تولقۋلاردىڭ بولعانىن العا تارتادى.

ماسەلەن،  «ٴابۋ زارر وقيعاسىن» نەگىزگە الۋعا بولادى. حز. ٴابۋ زارر عيفاري العاش يسلامدى قابىلداعان وتە تاقۋا ساحابالاردىڭ ٴبىرى. ول يسلامدى قابىلداعاننان حز. وسمان بيلىك قۇرعان داۋىرگە دەيىنگى ارادا وتىز بەس جىل وتسە دە، سول باز باياعى پاقىر قالپىنان ەش وزگەرمەگەن ەدى. حز. وسمان داۋىرىندەگى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جاڭارۋ ونىڭ يسلام تۋرالى تۇسىنىگىنە مۇلدە قيعاش-تىن. ول مۇسىلمانداردىڭ بۇلاي شىلقىعان بايلىققا يە بولىپ، ماستانا باستاۋىنا حاليف حز. وسمان كىنالى دەپ ٴبىلدى. ٴابۋ زارر شام قالاسىندا حز. وسمانعا: «اللاعا انت ەتەيىن! ەش ويلاماعان نارسەلەر پايدا بولدى. بۇل نە اللانىڭ كىتابىندا، نە اللا ەلشىسىنىڭ سۇننەتىندە جوق. ۋاللاھي مەن حاقتىڭ ٴبىتىپ، باتىلدىڭ (تەرىس) تىرىلگەنىن، اقيقاتتىڭ بۇرمالانعانىن، تاڭداۋلى دەگەندەردىڭ لايىقتى بولماعانىن جانە دۇنيە-مۇلىكتىڭ ورىنسىز جەرلەرگە جۇمسالعانىن كورىپ وتىرمىن» دەپ اشىق قارسى كەلەدى. بۇل جاعداي دا حز. وسمانعا دەگەن حالىقتىڭ قارسى تولقۋىن كۇشەيتە تۇسكەن ەدى.

بەسىنشىدەن، زەرتتەۋشىلەر ساياسي بۇلعاقتىڭ تۋىنداۋىنا «يبن سابا» وقيعاسىنىڭ سەبەپ بولعانىن كورسەتەدى. ابدۋللاھ يبن سابا ياھۋدي ناسىلىنەن شىققان. ونىڭ يسلامعا تەرىس پىكىرلەرى حاليفاتىڭ حيزاج، باسرا، كۋفا، شام، مىسىر ولكەلەرىنە دەيىن تاراپ، مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن شايقالتتى. اسىرەسە، مىسىردىڭ اكىمى ابدۋللاھ يبن ٴابۋ شارحتىڭ باسقارۋ كەڭەسى ٴالسىز ادامداردان جاساقتالعاندىقتان ابدۋللاھ ب. سابانىڭ يسلامعا قايشى پىكىرلەرى وسى ولكەدە كەڭىنەن تارادى. يبن سابانىڭ «ريجات» پىكىرى پىكىرى يسلامعا مۇلدە جات ەدى. نەگىزىنەن «ريجات» دەپ ٴدىني تەرمينولوگيادا حز. يسانىڭ قايتا جەرگە ٴتۇسۋىن ايتادى. يبن سابا: حز. مۇحاممەد، حز. يسادان قاراعاندا قايتا ورالۋعا لايىقتى» دەگەن پىكىردە بولدى. بىرتىندەپ ونىڭ بۇل پىكىرىن قولداۋشىلاردا  پايدا بولدى. يبن سابانىڭ كەلەسى يسلامعا قايشى پىكىرى «ۋاسي» (وسيەتتى ورىنداۋشى) ٴسوزى بولاتىن. ول پايعامباردان كەيىن ارى قاراي يسلامدىق ىستەردى جالعاستىرۋشى «ۋاسي» بولاتىنىن جاريا ەتتى. يبن سابانىڭ پىكىرىنشە، «ۋاسي» حز. ٴالي ەدى. يبن سابا «ۋاسيگە بيلىكتى بەرمەگەندەردى زالىمدار» دەپ اتادى. سابانىڭ بۇل پىكىرى ايتىلا باستاعاندا حاليف حز. وسمان ەدى. ياعني، ول حز. وسمان تاقتان تايدىرىلىپ، حز. ٴالي حاليف بولۋعا ٴتيىستى دەگەن ۇران كوتەردى. يبن سابا بۇل پىكىرلەرىن ايتىپ قانا قويماي، حز. وسمانعا قارسى جاسىرىن ۇيىم قۇرىپ، جوسپارلى تۇردە بيلىككە قارسى كۇرەس جۇرگىزدى. يبن سابانىڭ حالىقتى ارانداتىپ باعۋى باستاپقىدا كۋفادا بوي كورسەتسە، كەيىن ٴماديناعا ۇلاستى.

جوعارىداعى بۇلعاققا سەبەپ بولعان جايتتەردىڭ سوڭى حز. وسماننىڭ ولىمىنە اكەپ سوقتىردى. ناقتىراق ايتار بولساق، حز. وسمان ٴحاليفتىڭ شاحيد بولۋى مىنا وقيعاعا تىكەلەي بايلانىستى ەدى:

حز. وسمان كۋفا حالقى ۋاليد يبن ۇكۆانى ىشكىش دەپ جاقتىرماعاننان كەيىن، ونى اكىمدىكتەن الىپ، ورنىنا سايد يبن استى تاعايىندايدى. سايد يبن اس كۋفاعا اكىم بولعاننان كەيىن يراكتىڭ شۇيگىندى ايماقتارىن قۇرايىشتىڭ اۋىلشارۋاشىلىق يەلەگىنە بەرەدى. بۇعان قارسى كۋفا حالقى جاپپاي نارازىلىق تانىتادى. حز. وسمان كۋفا حالقىن ەرەۋىلگە الىپ شىققان مۇسىلمانداردى شامعا جەر اۋدارادى. حز. وسمان وسى جىلى ٴمادينادا حاليفاتقا قاراستى بارلىق اكىمدەردىڭ قۇرىلتايىن وتكىزىپ، كۋفا ماسەلەسىن تالقىلايدى. جينالىس سوڭىندا ابدۋللاھ يبن ٴامردىڭ «كوتەرىلىستى جيھاد جاساۋ ارقىلى جانشيمىز» دەگەن پىكىرى شەشىم رەتىندە قابىلدانادى. ٴبىراق، بۇل شەشىم كۋفا حالقىنىڭ نارازىلىعىن ودان سايىن ورشىتە تۇسەدى. امال جوق، حز. وسمان كوتەرىلىسشىلەردىڭ دەگەنىنە كونىپ، «يراكتىڭ شۇرايلى ايماقتارى قۇرايىشقا تيەسىلى» دەگەن سايد يبن استى ورنىنان الىپ، ورنىنا ٴابۋ مۇسا ٴال-اشعاريدى قويادى.

حز. وسماننىڭ بۇلاي كوتەرىلىسشىلەردىڭ ىعىنا جىعىلۋى، جەر-جەردەگى توڭكەرىسشىلەردى اشىقتان-اشىق وعان قارسى كوتەرىلىس جاساۋىنا اكەپ سوعادى. ەلدى تىنىشتاندىرۋعا ايماقتارعا ينسپەكتورلار جىبەرەدى. جىبەرگەن وكىلدەردىڭ قاجىرلى جۇمىس ىستەۋىنىڭ ارقاسىندا مىسىردان باسقا ايماقتار تىنىشتالادى. حز. وسمان شۇعىل تۇردە قايتا اكىمدەردى قايتا شاقىرىپ، مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى قالاي بولادى دەگەن ماسەلەدە ٴماجىلىس وتكىزەدى. وسى ماجىلىستە حز. ٴالي مەن حز. مۋاۆي بىر-بىرىنە قارسى كەلەدى. حز. ٴالي وماياتتار اۋلەتىنىڭ قازىناعا قول سالۋىن سىنعا الىپ، مەملەكەتكە تيەسىلى اقشانىڭ قايتا قازىناعا قۇيىلۋىن تالاپ ەتەدى. ونىڭ بۇل ٴسوزى حز. مۋاۆيگە تۇرپىدەي تيەدى. نەگىزىندە حز. ٴاليدىڭ بۇلاي وماياتتار قارسى دۇرسە قويا بەرۋى، قىزعانىشتان تۋعان نارسە ەمەس ەدى. ول مەملەكەتكە دەگەن جەر-جەردەگى قارسىلىق، وماياتتار اۋلەتىنەن شىققان اكىمدەردىڭ  شەكتەن شىعۋشىلىعى باستى سەبەپ بولىپ وتىرعاندىعىن ٴبىلىپ ايتقان ەدى. حز. وسمان بولسا حز. ٴاليدىڭ سىنىن دۇرىس قابىلداپ، ٴوز تۋىستارىنىڭ العان اقشاسىن قازىناعا قايتا قۇيدىرتادى. حز. وسمانعا دەگەن قارسىلىقتىڭ تىم بۇلاي اسقىنىپ كەتۋى حز. مۋاۆيگە ۇناي قويمادى. ول ٴوزى باسقاراتىن سيرياعا حز. وسماندى الىپ كەتۋدى نەمەسە ٴماديناعا ونى قورعايتىن سيريادان اسكەر جىبەرمەكشى بولادى. حز. وسمان بۇل ەكى ۇسىنىستان دا باس تارتادى.

ٴاسىلى، حاليفاتتىڭ ٴاربىر ٴوڭىرىنىڭ ٴدىني تۇلعالارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ٴارتۇرلى بولاتىن. مىسالى، حاليف بولۋعا مىسىرلىقتار حز. ٴاليدى، باسرالىقتار حز. تالحانى، كۋفالىقتار حز. ٴزۋبايردى لايىق دەپ ٴبىلدى. كوتەرىلىسشىلەر وسىنداي ٴارتۇرلى كوزقاراستا بولسا دا ولاردىڭ حز. وسمانعا دەگەن قارسى ۇستانىمى ٴبىر ارنادا توعىستى. 657 جىلعى قاجىلىق ساپاردى جەلەۋ ەتكەن كوتەرىلىسشىلەر ٴماديناعا كەلەدى. حز. ٴالي، حز. ٴابۋ حۋرايرا، حز. تالحا، حز. زۋباير  كوتەرىلىسشىلەردى باسۋ ٴۇشىن ۋاعىز-ناسيحات ايتتى. الايدا، كوتەرىلىسشىلەر قاپيادا حز. وسماندى قاستاندىقپەن ٴولتىردى.

مۇحان يساحان

وقىلدى 1408 رەت
joomshaper
top