ماتۋريدي، اشاري جانە سالافيلىك اقيدالاردىڭ ايىرماشىلىقتارى

جۇما، 25.11.2016
Матуриди, Ашари және сәләфилік ақидалардың айырмашылықтары

əبۋل حاسان ٴəل-əشعاريدىڭ (873-936) اقيدالىق كوزقاراستارى ونىڭ «ماقالاتۋل-يسلامميين» جانە «بابۋل-əبباپ» اتتى شىعار­مالارىندا جازىلعان. ماتۋريدي əبۋ مانسۇر ب. مۇحاممەد əل-حانافي اس-سامارحاندي ٴəل-ماتۋ­ري­ديدىڭ (870-944) اقيدالىق كوز­قا­راستارى «كيتابۋ تəۋيلي-قۇران» جانە «كيتابۇت-تəۋحيد» اتتى شى­عار­مالارىندا ايتىلعان. ال، سالافيلەردىڭ اقيدالىق كوز­قا­راستارى يبن ٴتايمييانىڭ «ٴال-اقيدا ٴال-ۋاسىتىييا» جانە ابد ال-ۋاھھابتىڭ «ۋسۋلۋ-سالاس» اتتى ەڭ­بەك­تەرىندە كورىنىس بەرەدى. وسى ەڭ­بەكتەردى سارالايتىن بول­ساق، يمام ٴاشعاري مەن يمام ٴماتۋري­ديدىڭ سالافيلىك اقيدادان مى­ناداي ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز:

بىرىنشىدەن، يمام ماتۋريدي اللانى تانۋدا اقىل ماڭىزدى ٴرول اتقارادى دەپ ٴبىلدى. əرينە، ول اللانى تانۋدا يلاھي ٴىلىمدى (قۇران مەن سۇننەت) نەگىزگى كىلت دەپ تانيدى. دەسەكتە، اللا ادامداردىڭ ٴوزىن اقىلمەن تانۋىن بۇيىرعان. بۇل تۋرالى قۇران-كəرىمدە: «كۇدىكسىز كوكتەر مەن جەردىڭ جاراتىلۋىندا، ادام بالاسىنىڭ پايدالى نəرسەلەرمەن تەڭىزدە جۇرگەن كەمەدە جəنە اللانىڭ كوكتەن جاڭبىر جاۋدىرىپ، جەر ولگەننەن كەيىن ونىمەن جانداندىرۋدىڭ ٴəرى وندا ٴəرتۇرلى حايۋاندى تاراتۋىندا، جەرلەردى جəنە كوك پەن جەردىڭ اراسىنداعى باعىنىشتى بۇلتتى باسقارۋىندا əلبەتتە ويلاعان ەلگە (اللانىڭ بارلىعىنا، بىرلىگىنە) بەلگىلەر بار» (باقارا، 2/164) دەپ اقىلمەن اقيقاتتى ىزدەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كورسەتىلگەن. ياعني، ەلىكتەۋشىلىك جəنە مəجبۇرلىكتەن گورى، اللانى اقىلمەن سانالى تۇردە تانىعاننىڭ يمانى شىنايى. يمام ماتۋريدي «اللانى تانۋدا اقىل ماڭىزدى ٴرول اتقارادى» دەپ تۇجىرىمداعانمەن، يسلامداعى كوپتەگەن ۇكىمدەردىڭ سىرىن ۇعىنۋعا تەك اقىلدىڭ كۇشى جەتپەيدى دەپ بىلەدى. مۇنداي جاعدايدا، ناسقا (قۇران مەن سۇننەت) سۇيەنە وتىرىپ، ۇكىمدەردىڭ ٴمəنىن ۇعىنۋعا تۋرا كەلەدى دەپ پايىمدايدى.

يمام ماتۋريدي اقىل كەيبىر نəرسە­لەر­دە­گى جاقسى مەن جاماندى ايىرا الادى دەپ ٴبىلدى. وسى ورايدا ول اقىلدى بىلاي دەپ جىك­تەدى:

1. جاقسىنى پايىمداي الاتىن اقىل.

2. جاماندىقتى ايىرا الاتىن اقىل.

3. جاقسى جəنە جاماندى ايىرا المايتىن اقىل.

يمام ماتۋريدي اقيدا ماسەلەسىندە نەگىزىنەن يمام اعزام مəزھابىنا جۇگىندى. بۇل تۇرعىدا ول: «اقىل ٴبىر نəرسەنىڭ جاقسى نەمەسە جامان بولعانىن انىقتاعان بولسا دا، امال ەتۋ ٴۇشىن ۇكىمدى اللا بەرەدى. سوندىقتان، اقىل ٴدىني جاۋاپكەرشىلىك مəسەلەسىندە كەمەلدى ەمەس. سەبەبى، ٴدىني مəسەلەلەردىڭ تورەسى اللا بولىپ تابىلادى» دەدى.

ال، يمام əشعاري بولسا، سەنىمدىك ماسەلەلەردە ناقلمەن بىرگە اقىلدى ولشەم ەتتى. ول كوبىنەسە ناقلدى نىعايتۋ ٴۇشىن اقىل مەن قيسىنعا ٴمان بەردى. ٴبىراق، يمام ٴاشعاري ەشقاشان قۇران مەن سۇننەتكە ٴتاۋيل جاساۋ ٴۇشىن نەمەسە ونىڭ سىرتقى ماعىناسىن وزگەرتۋ ٴۇشىن اقىلدان كۇش العان ەمەس. كەرىسىنشە اقىلدى ناقلعا قىزمەت ەتۋشى قۇرال رەتىندە باعالاعان.

سالافيلەرگە كەلەر بولساق، ولار اقيدادا اقىل مەن قيسىنعا جۇگىنۋدى مۇلدە ٴجون كورمەيدى. «ٴىبىلىستى جۇماقتان شىعارعان اقىلى ەدى» دەپ، اقىلعا مويىنسۇنۋدى اداسۋشىلىق سانايدى.

ەكىنشىدەن، يمام ٴماتۋريديدىڭ اللانىڭ ىس-əرەكەتتەرى حاقىنداعى كوزقاراسىندا وزگە كəلامدىق مەكتەپتىڭ وكىلدەرىنەن قاراعاندا ٴبىرشاما ەرەكشەلىگى بولدى. يمام əشعاري «اللا تاعالانىڭ جاساعان ىس-əرەكەتىنەن سەبەپ ىزدەۋگە بولمايدى. ويتكەنى، اللا جاساعان ىس-əرەكەتى ٴۇشىن جاۋاپقا تارتىلمايدى. جاساعان ىس-əرەكەتى ٴۇشىن جاۋاپقا تەك ادامدار عانا تارتىلادى» دەپ ٴبىلدى. بۇل مəسەلە بويىنشا يمام ٴماتۋريديدىڭ ۇستانىمى əشعاريتتەردەن وزگەشە بولدى. ونىڭ پىكىرىنشە اللا بەي-بەرەكەت əرەكەت ەتپەيدى. اللانىڭ ٴəربىر ٴىسى حيكمەتكە تولى. سەبەبى، اللا تاعالانىڭ ۇكىمدەرى مەن جۇكتەمەلەرى جəنە بۇكىل ىس-əرەكەتىمەن حيكمەتتى مۇرات ەتەدى. ٴبىراق، اللا حيكمەتتى ٴمəجبۇر نەمەسە زورىعىپ جاسامايدى. ويتكەنى، ول نەنى قالاسا، سوعان قول جەتكىزەدى. وسى سەبەپتەن دە اللانىڭ تەك وتە لايىقتىنى جاساۋى ٴۋəجىپ دەپ ايتا المايمىز. اللا جاراتىلعانداردىڭ الدىندا بەلگىلى-بىر ىس-əرەكەتتەردى جاساۋعا مىندەتتى ەمەس. اللادان ٴبىر نəرسەنىڭ جاسالۋىن ٴۋəجىپ كورۋىمىز، ونى جاۋاپقا تارتۋىمىزبەن بىردەي ۇعىم. ال، اللا مۇنداي كەمشىلىكتەن ادا.

سالافيلەردە «ال-حاكيما» تۇسىنىگى بار بولعانىمەن، ولار مۇنى «تەك اللانىڭ ۇكىمدەرىنە مويىنسۇنۋ» دەپ ۇقتى. سالا­في­لەر اللانىڭ ۇكىمدەرىنەن حيكمەت ىزدەمەيدى. حيكمەت ىزدەۋدى كۇماندانۋ دەپ بىلەدى.

əھلۋ سۋننا سەنىمىن قۇرايتىن ەكى مəزھابتىڭ اراسىنداعى تاعى ٴبىر ەرەكشەلىك ادامنىڭ ىس-əرەكەتتەرى حاقىندا بولاتىن. əشعاريتتەر ادامنىڭ ىس-əرەكەتتەرى اللا تاراپىنان جاراتىلىپ، ٴبىراق، ىس-əرەكەتتەردى يەلەنۋ قابىلەتىنىڭ ادامدا بولعاندىعىن ايتتى. ادامنىڭ جازالانۋى نەمەسە سىي-سياپاتقا بولەنۋى، وسى ىس-əرەكەتتەردى يەلەنۋ قابىلەتىنە بايلانىستى دەپ پايىمدادى. يمام ماتۋريدي اللا بەرگەن ادامنىڭ قابىلەتى بار جəنە وسى قابىلەتىمەن بىرگە قالاۋ قۇقىعىنا يە. ادام وسى قابىلەتى جəنە قالاۋىمەن نە جازا، نە ساۋاپ الادى دەدى. يمام əشعاري قابىلەتتىلىك دەپ اللا تاراپىنان جاراتىلعان ىس-əرەكەت پەن ادامنىڭ قالاۋىنىڭ بىرىگۋى، ياعني، قابىلەتتى دە اللا بەرگەندىكتەن، ادامنىڭ بۇل قابىلەتكە əسەرى بولمايدى دەپ ۇقتى.

ۇشىنشىدەن، ماتۋريدي اللانىڭ زاتى مەن سيپاتى ٴبىر دەپ ٴبىلدى. ال، يمام əشعاري ەكەۋى ەكى باسقا نəرسە دەپ ۇقتى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، قۇراندا وتەتىن عالىم، حاكيم، ەستۋ، كورۋ سيپاتى اللا تاعالانىڭ ەسىمدەرى بولىپ تابىلدى. ماتۋريدي مەكتەبىنىڭ وكىلدەرى اللانىڭ بۇنداي سيپاتتارى بار ەكەندىگىن، ٴبىراق، اللانىڭ بۇل سيپاتتارىن ونىڭ زاتىنان ٴبولىپ قاراستىرۋعا بولمايتىندىعىن ايتتى. əشعاريتتەر اللانىڭ سيپاتتارى بار جəنە بۇل سيپاتتار ونىڭ زاتىنان تىس كۇشكە يە ەكەندىگىن العا تارتتى. ال، ماتۋريدي اللانىڭ سيپاتتارىن مويىنداعانمەن، بۇل سيپاتتار اللانىڭ زاتىمەن ٴبىر دەپ ٴبىلدى. قۇران كىمنىڭ ٴسوزى دەگەن مəسەلەدە مۋعتازاليتتەر قۇراندى جاراتىلعان دەسە، əشعاريتتەر قۇراندى جاراتىلماعان دەگەن بولاتىن. ال، يمام ماتۋريدي بولسا، قۇران جاراتىلماعان، ٴبىراق «قۇران اللانىڭ كالام سيپاتى» دەپ پايىمدادى. يمام ماتۋريدي اللانىڭ بۇكىل سيپاتتارىن مويىنداي وتىرىپ، اللادا زات (ماتەريا)، ۋاقىت، مەكەن ۇعىمدارىنىڭ جوق ەكەندىگىن العا تارتتى. əيتسە دە، ول قۇران كəرىمدە وتەتىن اللانىڭ ٴجۇزى، قول بار دەگەن مəسەلەلەرگە يسلامدىق سەنىمگە قايشى ەمەس نەگىزدە جاقسى جاعىنان جورامال (تəۋيل) جاسادى.

سالافيلەر قۇراندا وتەتىن اللانىڭ ٴجۇزى، قولى، ارشى، بالتىرى بار دەگەن اياتتاردى سىرتقى ماعىناسىمەن قابىلدادى. ياعني، سالافيلەردىڭ اقيداسىندا ەسكى انتيكا سەنىمدەرىندەگى اللانىڭ جاراتىلىسقا ۇقساتۋ (انتروپومورفيزم) بەلگىلەر بار ەدى. ال، ٴاشعار مەن ماتۋريدي اقيداسى بۇل تۇسىنىككە قارسى بولدى. بۇل ەكى يمامنىڭ پايىمداۋىنشا اللانىڭ زاتى ترانسادەنتتى، ياعني، اقىلمەن جاراتۋشىنىڭ زاتىن باجايلاۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنداي اقىلعا سىيمايتىندىعىمەن دە اللا – ۇلى قۇدىرەتتى!

سالافيلەر اللانىڭ ٴتاۋحيدىن «رۋبۋبيا، ۋلۋحيا، ٴاسما سيپات» دەپ ۇشكە ٴبولىپ قاراستىرادى. ٴتاۋحيدتى بۇلاي ۇشكە ٴبولۋ بىردە-بىر ٴاھلۋ سۋننا عۇلامالارىندا كەزدەسكەن ەمەس. جوعارىدا كورەستكەنىمىزدەي يمام ٴاشعاري اللانىڭ زاتى مەن سيپاتىن ەكى بولەك قاراستىرسا، يمام ماتۋريدي اللانىڭ تاۋحيدتىن بولۋگە قارسى بولىپ، ونىڭ زاتى مەن سيپاتىن ٴبىرتۇتاس دەپ قاراستىردى. ال، سالافيلەردىڭ ٴتاۋحيدتى ۇشكە ٴبولىپ تاستاۋى بيدعا ەدى!

 تورتىنشىدەن، يمام ٴماتۋريديدىڭ وزگەلەردەن تاعى ٴبىر ەرەكشە پىكىرى قيامەت كۇنى اللا تاعالانىڭ ٴجۇزى كورىنە مە، كورىنبەي مە دەگەن مəسەلەدە ايتىلدى. قۇران كəرىمدە: «قيامەت كۇنى كەيبىر جۇزدەر جارقىراپ، راببىنا قارايدى» (قيامەت، 75/22-23) دەپ بۇيىرىلىپ، اقىرەت كۇنى كەيبىر ادامداردىڭ ونى كورە الاتىندىعى ايتىلعان. يمام ماتۋريدي قۇراندا باياندالعانىنداي قيامەت كۇنى اللانىڭ ٴجۇزى كورىنەدى دەپ سەندى. يمام ماتۋريدي: «قيامەت كۇنى اللانىڭ كورىنۋى، بۇل قيامەتتىك حال. اقىرەتتە اللا كورىنسە، دەمەك، ول زاتتان جəنە مەكەننەن تۇرادى دەپ ويلاۋ كۇمانسىز اداسقاندىق. ال، قيامەت كۇنگى جاعدايدىڭ قالاي بولاتىندىعى بىزگە بەيمəلىم. سوندىقتان، قۇراندا قيامەت كۇنى اللانىڭ كورىنەتىندىگى تۋرالى انىق ايتىلسا، ٴبىز بۇعان سەنۋگە ٴتيىستىمىز» دەگەن ۇستانىمدا بولدى. ٴəرى بىزگە بىلىنبەيتىن نəرسەلەر حاقىندا پىكىر ايتپاۋ تۋرالى قۇران كəرىمنىڭ: «ٴوزىڭ بىلمەگەن نəرسەنىڭ سوڭىنا تۇسپە. راسىندا، قۇلاق، كوز جəنە جۇرەك ولاردىڭ بارلىعى سۇرالادى» (يسرا، 17/36) دەگەن اياتتى نەگىزگە الىپ، اللا اقىرەتتى كورىنبەيدى دەگەن مۋعتازاليتتەردى سىنعا الدى. سالافيلەر بولسا، اللانى اقىرەتتە كورىنبەيدى دەپ بىلەدى.

بەسىنشىدەن، يسلام عۇلامالارىنىڭ كوپشىلىگى اللاعا يمان كەلتىرگەن ٴمۇمىننىڭ مəڭگىلىك توزاقتا قالمايتىندىعىنا سەنەدى. ال، سالافيلەر بولسا، ۇلكەن-كىشى كۇنə ىستەگەن ادامدى مۇمىندىك ساناتتان شىعارىپ، كəپىر دەپ بىلەدى. بۇدان اڭعاراتىنىمىز، سالافيلەر امال ەتۋدى يماننىڭ ٴبىر بولشەگى دەپ ۇعادى. ال، اشعاريتتەر مەن ماتۋريديتتەر بولسا، امالدى يمانمەن تۇتاس دەپ قاراستىرمايدى. وسى سەبەپتەن دە، ولار ۇلكەن كۇنə جاساعان مۇسىلماندى دىننەن شىقتى دەپ ايتپايتىن. بۇنداي ادام تەك ەسەپكە تارتىلىپ، جازالانادى. بəلكىم، اللانىڭ راحىمىمەن كەشىرىلىپ، جازالانباۋى دا مۇمكىن دەگەن كوزقاراستا بولدى. اللا تاعالا قۇران كəرىمدە كۇنə əرەكەت ٴۇشىن تەك سوعان ساي جازانىڭ بەرىلەتىندىگىن عانا بايانداعان. بۇل حاقىندا: «كىم ٴبىر جاقسىلىق جاساسا،  وعان ون ەسە قارىمتاسى بەرىلەدى. جəنە بىرەۋ جاماندىق ىستەسە، سوعان ساي عانا جازا بەرىلەدى دە ولار ز ۇلىمدىققا ۇشىرامايدى» (əنعام، 6/160) دەپ بۇيىرادى. اللانى تەرىستەمەگەن، وعان سەرىك قوسپاعان ادامنىڭ جاساعان كۇنəسىنىڭ جازاسى كəپىر مەن اللاعا سەرىك قوسۋشىلاردىڭ كورەتىن جازاسىنان جەڭىل بولاتىندىعى ٴشۇبəسىز. اللا تاعالا مəڭگىلىك ازاپتى كəپىرلەر ٴۇشىن دايارلاعان. ەگەر، اللا وزىنە سەنگەن ادامنىڭ ۇلكەن كۇنəسى ٴۇشىن كəپىرلەرگە بەرىلەتىن جازانى بەرگەن بولسا، وندا ول كىسىنىڭ كورگەن جازاسى جاساعان كۇنəسىنەن باسىم بولىپ شىعادى. بۇلاي بولسا، اللانىڭ əدىلەتتىلىگىنە نۇقسان كەلمەك. ال، اللا əدىلەتسىزدىك پەن ز ۇلىمدىق جاساۋدان مۇلدە ادا. دەمەك، حاريجيتتەر مەن مۋعتازاليتتەردىڭ ۇلكەن كۇنə جاساعان ٴمۇمىن بولسا دا، توزاقتا مəڭگىلىك ازاپ شەگەدى دەگەن پىكىرى، اسىرا سىلتەۋشىلىك سانالادى. ٴəسىلى، ادام اللانىڭ بارلىعى مەن بىرلىگىنە كۋə كەلتىرگەن بولسا، مىنا بەۋ دۇنيەدەگى ۇلكەن سىناقتىڭ بىرىنەن امان ەسەن وتكەن بولىپ تابىلادى. سەبەبى، ول ادام مىنا جارىق دۇنيەنىڭ جۇمباق سىرىن ۇعىنىپ، ٴدىننىڭ باس­تى تالابىن قاناعاتتاندىرسا، كəپىرلىكتەن جانى تازا بولعان بولادى. دەمەك، اللانىڭ ز ۇلىمدىق جاسامايتىندىعىن ەسكەرسەك، بۇنداي ادامدى مəڭگىلىك توزاقتىق دەي المايمىز.

مۇحان يساحان

ٴدىنتانۋشى

 

وقىلدى 612 رەت
joomshaper
top