قاشارباي اۋليە حاقىندا

بەيسەنبى، 08.09.2016
Қашарбай әулие хақында

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ 2014 جىلى ۇلىتاۋعا بارعان ساپارىندا ايتقان : «ٴوز تاريحىمىزدى تەرەڭىنەن ٴبىلۋ ٴۇشىن كوپ جۇمىس جاسايمىز. وتكەن تاريح كۋالەرىنىڭ ٴبىرى – ۇلىتاۋ. بۇل جەردى بارلىعى ٴبىلۋى ٴتيىس»، – دەگەن سوزىنە ٴۇن قوسۋ ٴۇشىن ٴاربىر سانالى ۇلتجاندى ازامات بىلگەنىمەن ٴبولىسىپ، تۋعان جەر تاريحىنان سىر شەرتۋگە اتسالىسۋعا ٴتيىس. ويتكەنى، كەز-كەلگەن ولكەنىڭ تاريحى مەن ەلەۋلى تۇلعالارى – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بولىنبەس ٴبىر بولشەگى.

تاريحتان بەلگىلىسى، كەلەر جىلى 290 جىل تولعالى وتىرعان 1727 جىلعى بۇلانتى شايقاسىندا قازاق جاساقتارى جەڭىسكە جەتىپ، جوڭعارلاردىڭ اسكەرىن ۇلىتاۋعا جەتكىزبەي توقتاتتى. بۇل قازاق جەرىن قاس دۇشپاننان ازات ەتۋ، وتان ٴۇشىن سوعىستا قانشاما جان تۋعان جەرىن قورعاۋ جولىندا شاھيت بولدى دەسەڭىزشى! قانجىعالى قارت بوگەنبايدىڭ ۇسىنىسىمەن سوعىستا قازا بولعان قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ دەنەسى تاۋدىڭ باسىنا شىعارىلىپ جەرلەندى. سولاردىڭ اراسىندا مىڭداعان جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن ەلىمىزدىڭ تۇرپىك-تۇپكىرىنەن ات ارىتىپ جەتكەن باۋىرلاستارىمىز بار-تىن. ولاردىڭ ەشقايسىسى جەرگە، رۋعا ٴبولىنىپ، جەكە باس مۇددەسىن ىزدەپ كەلمەگەنى بەلگىلى. ماقسات – جەرىمىزدى دۇشپاننان ارىلتۋ بولدى! بۇلانتى شايقاسى ٴوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى جونىنەن 1941 جىلعى ماسكەۋ تۇبىندەگى جەڭىسپەن بارابار. وسى وقيعادان كەيىن جوڭعارلاردان قازاق جەرلەرىن ازات ەتۋ كەزەڭى باستالدى.

وسىنى ەسكەرىپ، 2015 جىلى 21 تامىزدا قاراعاندى وبلىسى، ۇلىتاۋ اۋدانىندا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان ٴىس-شارالار شەڭبەرىندە جوڭعارلاردى العاش تالقانداعان بۇلانتى وزەنىنىڭ جانىنداعى ٴۇيتاس شاتقالىنا بيىكتىگى جەتى مەترلىك مونۋمەنت ورناتىلدى. وندا قازاق باتىرلارىنىڭ رۋحىنا ارنالىپ، تاس بەلگىلەر ورناتۋ جالعاسۋدا.

– بولاشاقتا مۇندا ۇلى وقيعاعا قاتىستى جۇيەلى ٴىس-شارالار وتكىزىلۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جاستاردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەيتىن، بابالار ەرلىگىن، تاۋەلسىز ەل تاريحىنىڭ قۇپيا بەتتەرىنەن دەرەك بەرەتىن يگى شارا بولماق، – دەپ ٴىستىڭ بارىسى جايلى «قازاقمىس» كورپوراسياسى جشس «جەزقازعانتۇستىمەت» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ اكادەميك ق.ي.ساتبايەۆ اتىنداعى تاريحي-وندىرىستىك مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى كەنجالى بالكەنوۆ مىرزا بايانداپ بەردى.

جاقىندا سول بۇلانتى، بىلەۋتى، قالماققىرىلعان سوعىستارىنا قاتىسقان رۋباسى، باتىر امانعۇل يبەسكە ۇلى بابامىزدىڭ  رۋحىنا ارنالعان ەسكەرتكىش تاستى ٴۇيتاس شاتقالىنداعى مونۋمەنت ماڭىنا اپارىپ ورنالاستىردىق. ٴبىزدى بايقوڭىر كەنتىندەگى قىپشاق رۋىنىڭ ازاماتتارى قۇرمەتپەن قارسى الىپ، بۇلانتى شايقاسىنا قاتىسقان قىپشاق قاناتباي باتىردىڭ ۇرپاعى مەدەت مال سويىپ، قوناقاسى بەرىپ، ٴۇيتاسقا اۋىل ازاماتتارىمەن بىرگە جول باستاپ اپاردى. مۇنىڭ ٴوزى سوناۋ قيلى زاماننان بەرگى ٴوزارا سىيلاستىقتىڭ جالعاسى دەپ ۇقتىق. ويتكەنى، بيىل استانادا جارىق كورگەن توعانباي قاجىنىڭ  «تاس-بەلگى» تۇيگەن سىرلاردىڭ جاڭعىرىعى»  كىتابىندا قىپشاق تىلەۋلى باتىر، تۇيتە باتىر، اقتاز قۇتتىمبەت باتىر، ت.ب.، تۋرالى باياندالادى. بىلە بىلگەنگە، بابالار جورالعىسىن ٴبىزدىڭ وسىلايشا جالعاۋىمىز پەرزەنتتىك پارىزىمىز بولماق. امانعۇل باباعا قويىلعان تاس بەلگىنىڭ قازاقتىڭ باس باتىرلارىنىڭ ٴبىرى، باعانالى حان بارلىبايدىڭ وڭ قولىنىڭ جانىنان ورىن بۇيىرۋى دا زور ابوروي بولعانىن ماقتان ەتەمىز.

قول باستاپ، تولەك ەردىڭ سوڭىنا ەرگەن،

قابانباي، بوگەنبايدى كوزى كورگەن.

حان ابىلاي كەڭەسىنە قۇلاق ٴتۇرىپ،

نايزا شانشىپ، ساداعىن جاۋعا كەرگەن، –

امانعۇل بابامىز ٴوز عۇمىرىندا باتىرلىقتان گورى، ادامگەرشىلىك پەن پاراساتتىلىق، يماندىلىقتى كوبىرەك ناسيحاتتاعان ەكەن. سول ٴۇردىس بۇگىنگى ۇرپاعىنا جۇعىستى بولىپ، ۇرپاقتارى ەلگە ابرويلى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. سولاردىڭ اراسىندا اتا اماناتىنا ادالدىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن – قوسباسار ۇلى قاشارباي اۋليە دە بار. ول شامامەن 1830 جىلدارى ومىرگە  كەلسە كەرەك. ول كەزدە قۋمولا وزەنى كوك وراي شالعىندى قۇت مەكەن ەدى.

اتەگەن-ايى، قۋمولا وزەنى از ۋاقىتتا بار كوركىنەن اجىراپ قالادى دەپ ويلادى دەيسىڭ بە؟! راس، ونى بولجاعان امانعۇل باتىردىڭ ۇرپاعى قاشارباي اۋليە بولاتىن.

كودە دە كودە، كودە ەكەن،

كورەرىڭ كودە كوپ ەكەن.

كوكوراي شالعىن قۋارىپ،

وزەننىڭ سۋى سۋالىپ،

سورى شىعاتىن كۇن ەكەن.

...قاڭىراپ دالام بوس قالىپ،

ەل قاشقالى تۇر ەكەن.

قاپتاعان قالىڭ كيىگىڭ،

بەل اسقالى تۇر ەكەن.

توبەڭنەن تۇسكەن جاي وعى

جايراتقالى تۇر ەكەن.

ٴسويتىپ، ٴبىر زاۋال زاماندى

ورناتقالى تۇر ەكەن، –

دەگەنىندە «اشەيىن، ايتىلا سالعان ٴسوز بولار» دەپ اركىم ٴوز-وزىن جۇباتىپ قويا سالعان ەدى! ٴبىراق، ولاي بولمادى. كەشەگى كەڭەستىڭ كەزىندە زاۋىتتىڭ قالدىعى قۋمولا وزەنىنە جىبەرىلىپ، وزەن ارناسى قاڭسىعانى دا شىندىق. جايىلىمداعى قالىڭ مالدارى جويىلىپ، ٴورىسى تارىلعانى دا، جالپاق ەلدىڭ جان باعار جاي تاپپاي جەزقازعان باعىتىنا جوڭكىلگەنى دە انىق. توبەدەن زىمىراننىڭ بولشەكتەرى جاۋعانى دا اقيقات. ٴتىپتى، «پروتون» زىمىراعىشى قۇلاپ، اپات توندىرگەنى دە راس. ەندىگى قالعانى سول شىندىقتى مويىنداۋ عانا!

تاعى ٴبىر شىندىق – كەزىندە قۋمولا وزەنىن دۇبىرگە بولەگەن دالانىڭ ارقىراعان ايعىرى – پاروۆوز بەن تەمىر تۇلپار پوەزدىڭ قارىشتى قادامىنا حالايىق ٴسۇيسىنىپ ەدى. ونىمەن قوسا تۋعان ولكەمىزگە ٴوندىرىس وشاقتارى مەن كەن ورىندارىنىڭ اشىلىپ، ۇلىتاۋ مەن كىشىتاۋدى جايلاعان جۇرت نەسىبەسىن تاۋىپ، ولاردىڭ اراسىنان ٴىرى تۇلعالار شىعىپ، ەل ماقتانىشىنا اينالدى. ول بۇگىندە دە جالعاسىن تابۋدا. قۋمولا وزەنىن امانعۇل ۇرپاقتارى جايلاپ كەلەدى. ونى دا جارىقتىق قاشارباي اۋليە بولجاپتى:

ەكى عاسىر وتكەندە،

ارقىراپ ايعىر جەتكەندە،

باعى اشىلار كۇن بولار.

بىتىراي قاشقان ۇرپاعىم،

باسىن قوسىپ جادىراپ،

جارقىلداي شىققان ٴۇن بولار!

...قۇم اينالىپ التىنعا،

باعاسى ارتىپ پۇل بولار!

يماندى ۇرپاق مولايىپ،

ىرىس-داۋلەت مول بولار،

تىلەگىم – اللا سول بولار! –

دەگەن تىلەگى دە قابىل بولدى، ينشااللا! وسىنشاما دۋالى اۋىز قاشارباي اۋليە كىم ەدى؟ اۋليە اتانسا، ونىڭ بەيىتى نەگە قۋمولا بويىندا جاتىر؟ ويتكەنى، ونىڭ باۋىرلارى توعىزباي قاجى سارىكوت ۇلى، ەسەنەي قاجى قامىسباي ۇلى، قاسىم قاجى كۇنتۋعان ۇلى، نوعايباي قاجى كوبەك ۇلى – مەككە-مەدينە جەرىندە ٴجانناتتىق بولسا، تۇركىستانداعى ۇلكەن قابىرستانعا كۇنتۋعان سارىكوت ۇلى جەرلەدى. سوندىقتان ەلىن بىلىمگە، يماندىلىققا ۇندەپ، اپتاپ ىستىق، ساقىلداعان سارى ايازدا دالانى كەزىپ ٴجۇرىپ، ناسيحات ايتقان تۋعان اۋىل توپىراعى وعان تىم ەرەكشە ەدى.

قاشارباي «اۋليە» دەگەن اتتى بوسقا يەمدەنگەن جان ەمەس. ول شىن مانىندە «شاريعاتتى» ٴبىر جولا جۇرەك قالاۋىمەن تاڭداپ، دارۋىشتىك ٴومىر كەشىپ، عۇمىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن العان بەتىنە قايتپاعان، ماعريفات، ياعني، اللانى تانۋدىڭ سوپىلىق كونسەپسياسى ۇستانىمىنان اينىماعان ٴبىلىمپاز. قوجا احمەت ٴياساۋيدىڭ شاكىرتتەرى سۇلەيمەن باقىرعاني، مۇحاممەد دانىشماند زارنۇقي، عاشىق ٴجۇسىپ، ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقى ت.ب. ۇستانعان ياساۋي جولى تارماقتارىنىڭ ٴوز زامانىنداعى ٴىزباسارلارىنىڭ ٴبىرى بولۋعا ۇيعارعان جان. بايلىعى شالقىعان تۋىستارى بولا تۇرا، دۇنيەگە كوز قيىعىن سالماي، سوپىلىق اعىمنىڭ تۇركىلىك باعىتىن قالاپ، ٴوز ورتاسىندا دۇرىس تۇسىنىك تابا الماي، جانىن ازاپقا سالىپ وتكەن اقىل ەگەسى دەسەك بولادى. ويتكەنى، ٴدارۋىش-سوپىلار ەرلىگىن ٴجۇسىپ بالاساعۇن، باقىتقا جەتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى دەپ باعالاعان:

اقىل – شىراق، قارا ٴتۇندى اشاتىن،

ٴبىلىم – جارىق، نۇرىن ساعان شاشاتىن...

قاشارباي اۋليەنىڭ كوپتەگەن كىتاپحانالاردا سارىلىپ ۇزاق وتىرىپ، ەسىمدەرى الەمگە بەلگىلى ومار حاييام، ساعدي، حافيز، نيزامي، رۋمي ٴتارىزدى اقىنداردىڭ شىعارمالارىن دا ۇلگى تۇتقانى داۋسىز. دەمەك، ونىڭ ساۋاتتىلىعى، ٴبىلىمپازدىعىنا شەك كەلتىرمەگەن اعايىن-تۋىسىنىڭ ونى «اۋليە» دەپ ەركەلەتۋى ورىندى. وكىنىشتىسى، ايتقانىنا دەن قويعانىمەن، ول ٴتارىزدى ٴبىلىم سىرىن يگەرۋگە ورەلەرى جەتە قويماعانى.

قاي زاماندا دا كوپشىلىكتىڭ بۇل تىرلىكتى دۇرىس قابىلداي المايتىنىن مىنادان كورۋگە بولادى. «دارۋىشتەر ەكى ٴتۇرلى بولادى: ٴبىرى دوربا ارقالاپ، ەل كەزىپ، رۋحاني ٴىلىم تاراتۋشى سوپىلار دا، ەكىنشىسى – سوپىلىق باۋىرلاستىققا (تاريكاتقا) كىرىپ، ٴپىر (شەيح) باسقاراتىن ارناۋلى مەكەن-جايلاردا تۇراتىن، ٴبىر جەردە ۋاعىز جۇرگىزىپ، سونداي-اق، ٴوزىن-وزى جەتىلدىرىپ وتىراتىن دارۋىشتەر».

قوشارباي اۋليە وسى ەكى تارماقتى دا مۇمكىندىگىنشە يگەرۋگە ۇمتىلعاندار قاتارىندا بولسا كەرەك. رەسمي تۇردە مۇنى بىلايشا ٴتۇسىنۋىمىز قاجەت. «ٴدارۋىش – ٴدىندار، ٴوزىن تولىعىمەن قۇداي جولىنا باعىشتاعان، رۋحاني جەتىلۋدى ماقسۇت ەتكەن، سوپىلىق ٴىلىمدى مەڭگەرگەن ادام. ولار «جارلى»، «كەدەي» دەگەن ۇعىمدى تۋرا ماعىناسىندا ەمەس، رۋحاني ٴىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ماعىناسىندا ٴتۇسىنىپ، وزدەرىن وتە قاراپايىم، كىشىپەيىل ۇستاعاندىقتان «ٴدارۋىش» اتانعان. «دارۋىشتەردىڭ سوپىلىق باۋىرلاستىقتارى ٴvىىى-ىح عاسىرلارلاردا مۇسىلمان الەمىنە كەڭ تاراعانى ٴمالىم. قوجا احمەت ياساۋي تاريقاتىنىڭ جولىن ۇستانعان دارۋىشتەر تۇركى حالىقتارىنا يسلامدى ناسيحاتتاپ، باسقا ەلدەرمەن رۋحاني، مادەني بايلانىستار ورناتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى» (surak.szh.kz).

تۇركىستان مەن ۇلىتاۋ، كىشىتاۋدى مەكەندەگەن ەلدىڭ قاشاننان «اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس». ونىڭ ۇستىنە امانعۇل رۋى مەكەندەگەن قۋمولا وزەنى قۋالاي اعىپ، بىلەۋتىمەن جالعاسىپ، وڭتۇستىك وڭىرگە ەندەي تۇسەتىنىن ەسكەرمەسكە بولماس. امانعۇلدىڭ ەكى ۇلى بوگەنباي مەن سادىرباي دەسەك، سادىربايدان تۋعان توعىز ۇلدىڭ ٴبىرى – تاڭاتتان تاراعان قوسبارماقتان قاشارباي اۋليە تۋادى. جارىقتىق قاشەكەڭنىڭ تۇركىستانعا ٴجيى ات باسىن بۇرۋى بالا جاسىنان قالىپتاسىپتى. كونەكوزدەردىڭ ايتۋىندا، دىنگە ەرتە دەن قويىپ، عىلىم-بىلىمگە ىنتاسى ٴبىرجولا اۋادى. ۋاقىتىنىڭ كوبىن تۇركىستاندا وتكىزگەنىن اعايىندارى قالاماسا دا، ونداعى ەرەكشە جايلار، ٴتۇرلى اڭىزدار، عىلىمي كىتاپتار ماگنيتتەي تارتىپ، ونىڭ قۇشتارلىعىن ارتتىرماسا كەمىتپەگەن. ولاي بولار رەتى دە بار عوي.

قاشارباي اۋليەنىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندەگى تاريحي، عىلىمي جايلاردى ٴوزى عۇمىر كەشكەن ولكەنى جاياۋ ارالاپ، ٴدارۋىش كۇيگە ٴتۇسىپ، ٴتۇسىندىرۋى، يسلام ٴدىنى جايلى سىر شەرتۋى كىمدى دە بولسا باۋراپ العانى ايان. بەلگىلى عالىم اقجان ماشاننىڭ تۇجىرىمىنشا، قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى جەتى قات كوكتى، 12 مۇشەل مەن جىل ەسەبىن بەينەلەيتىن عارىش مودەلى سىندى قۇرىلىس. ال ونىڭ شاعىن ۇلگىسى ىسپەتتەس تايقازان استرونوميالىق ٴمانى بار قىزمەت اتقارعان. زەرتتەۋشىلەر اراسىندا تايقازان اتاۋىنداعى «تاي» ٴسوزىنىڭ شىعۋ توركىنى تۇركى، موڭعول حالىقتارىندا جىلقى مالىنىڭ كيەلى سانالىپ، قۇرباندىق شالۋ راسىمىندە پايدالانۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان دەگەن پىكىر بار. گەرودوتتىڭ كەلتىرگەن مىنا ٴبىر قىزىق مالىمەتتە: «...ٴبىر كۇنى ساقتاردىڭ اريانت ەسىمدى پاتشاسى جاۋىنگەرلەرىنە جەبەلەرىنىڭ ٴبىر-بىر ۇشىن الىپ كەلۋدى بۇيىرادى. سوسىن ولاردى بالقىتىپ، الىپ قازان قۇيدىرادى». كوشپەندى جاۋىنگەرلەرىنىڭ جورىق كەزىندە الىپ جۇرەتىن ۇلكەن قازاندارى بولعانى ٴمالىم. ٴبىراق، مىنا قازاننىڭ جاسالۋى دا، قىزمەتى دە ەرەكشە. قازان سىرتىنداعى جازۋلاردىڭ ٴبىرىنشى قاتارىندا جازىلعان قۇراننىڭ «تاۋبە» سۇرەسىنىڭ ون توعىزىنشى اياتىنىڭ ۇزىندىسىنەن جانە پايعامبار (س.ع.س) حاديسىنەن ونىڭ سۋعا ارنالعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى.

«ايات: (قازاقشا ماعىناسى): اسا مارتەبەلى، قۇت-بەرەكەنىڭ يەسى اللا ايتتى: «سەندەر قاجىلارعا سۋ بەرۋ، مەسجىد حارامدى جوندەۋدى (اللاعا، احيرەت كۇنىنە يمان كەلتىرىپ جانە اللا جولىندا كۇرەسكەن كىسى سياقتى) كورەسىڭدەر مە؟» (9:19-ايات.)، – دەسە، حاديستە بىلاي دەلىنگەن: پايعامبار، (ول كىسىگە سالەم بولسىن)، ايتتى: «كىمدە-كىم اللا تاعالا ٴۇشىن سۋ قۇياتىن ىدىس جاساسا، اللا تاعالا جۇماقتا وعان ارناپ حاۋىز دايىندايدى».

بۇل جەردەگى اڭگىمەنىڭ استارى حالىققا، ادامدارعا قىزمەت قىلۋدى، ەلدىڭ قاجەتىنە جاراۋدى مەڭزەپ، قۇدايعا قۇل بولۋدىڭ ٴمانىسى – ادامداردىڭ ٴبىرىن-بىرى الالاماي، دىنىنە، ۇلتىنا قاراماستان قايىرىمدىلىق، قامقورلىق جاساۋىندا ەكەندىگىن اڭعارتادى. مۇندا سونداي يگى ارەكەتتەر ارقىلى عانا ادام بالاسى جاراتۋشىنىڭ ريزالىعىن تاۋىپ، ٴمىنسىز قوعام قۇرا الادى دەگەن يدەيا جاتىر». (امانجول مەيىرمان، «تايقازان»، «انا ٴتىلى» گازەتى، № 2 (1312)، 14-20 قاڭتار،2016 جىل).

قوسبارماق بالاسى قاشارباي اۋليە ايتقان مىنى تىلەكتىڭ:

قۇم اينالىپ التىنعا،

باعاسى ارتىپ پۇل بولار!

يماندى ۇرپاق مولايىپ،

ىرىس-داۋلەت مول بولار،

تىلەگىم – اللا سول بولار! –

ينشاللا، قابىل بولعانى، كەن قورىتىپ، مىس اعىزعان ەلىنىڭ بايلىققا كەنەلگەنى شىندىق.

قاشارباي اۋليەنىڭ نەبىر عاجاپ تىلسىم قيمىلدارىنىڭ ەل اۋزىندا جۇرگەن نۇسقالارىندا كوكتەمگى سۋ تاسقىنىندا دولى وزەننەن قالاي اتاپ وتە شىققانى، اقمەشىتتەن كۇيمە جەككەن اتتىلىدان بۇرىن اۋىلعا جاياۋ بۇرىن كەلەتىنى، ناماز ساباقتىرىن تالداپ وقۋ ەرەكشەلىكتەرى ايتىلادى.

ساۋاتتى عىلىمي تۇسىنىككە بوي ۇرعان كەز-كەلگەن سالاداعى عالىمدار مەن ولاردىڭ ٴىزىن باسىپ سوڭىنان ەرگەن ٴبىلىمدى جانداردىڭ تىندىرعان ىستەرى مەن ايتقان ۋاعىزدارىنىڭ استارى ىلعي دا دانالىقپەن ۇشتاسادى.

قاشارباي اۋليە ۋاعىز تۇسىندا ٴوزى يىلىپ-بۇگىلىپ كورسەتىپ تۇرىپ، ناماز ساباقتارىن سان مارتە تۇسىندىرگەن ەكەن. ول باي-داۋلەتتى اعايىندارى مول بولا تۇرا، دۇنيە كەزىپ، ٴىلىم ىزدەپ، ۋاعىز ايتقاندى ٴجون كورىپتى. وزدەرىڭىزگە ٴمالىم، قۇراننىڭ «ساف» سۇرەسىندەگى 6-اياتتا يسا (ع.س.)-ٴنىڭ ٴوز قاۋىمىنا ايتاتىن: «...وزىمنەن سوڭ «احمەد» اتتى پايعامبار كەلەتىنى تۋرالى حابار اكەلۋشى پايعامبارمىن» – دەگەن ۋاعىزى بار. ەندەشە قاشارباي اۋليە ٴجيى ايتتى دەگەن، بۇل ايات استارىنا دا زەر سالۋعا تۇرارلىق اڭگىمە.

«مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ع.س.)-نىڭ قۇرانداعى ٴبىر اتى – احمەد، ارابشا جازىلۋى ٴتورت ارىپتەن تۇراتىن – احمد.

اللادان باسقا الاڭى جوق قاشارباي اۋليە بىردە:

– نامازدىڭ اتى بار ما؟ – دەپ سۇراپتى جينالعان قاۋىمنان.

– ارينە، بولادى. تاڭ نامازى، بەسىن، ەكىندى....

– جوق، ول وقىلاتىن كەزەكتى نامازدىڭ مەزگىلدىك اتاۋلارى. نازار سالىڭىزدار: نامازدىڭ ٴبىر اتى – احمەد... (ٴقادىرلى وقىرمان مۇنان ٴارى اراپشا ٴارىپ-تاڭبالارىن ويشا ەسكە ٴتۇسىرىپ، ويلانىڭىز). قيامدا تىك تۇرۋ – باسىن يبالىق ادەتىمەن ٴسال تومەن تۇقىرتۋ، كوزىن ساجدە قىلاتىن جەرگە قاراتىپ تۇرۋ – (ٴاليف) ارىپتىك بەينەسىندە بولۋدى كورسەتەدى. رۋكۋعقا بارعاندا  (حي– ۇستىنە ىدىسقا قۇيىلسا، سۋ توگىلمەستەي دەڭگەيدە بەلدى جازىپ ۇستاۋبەلگىسى. ساجدەدە  (ميم) بۇگىلىپ – اللا تاعالاعا شىن نيەتپەن باس ييۋ كەيپىنە ٴتۇسۋ، ساجدەدەگى وتىرىس  (دال) ارىپىنە سايكەس بۇگىلگەندەي قالىپقا كەلگەندە – ناماز تولىق بولماق، – دەپ ٴتۇسىندىرىپتى.» (ت.قۇلمان ۇلى، «يماندىلىق كەڭىستىگى»، جەزقازعان، 2003 ج، 79-بەت).

«يسلام ٴىلىمىنىڭ ٴۇش نەگىزگى تاراۋى، – دەيدى اقجان ماشاني – ا) قۇران اياتتارىن ٴتۇسىنۋ، ٴا) پايعامباردىڭ حاديستەرىن تالداۋ، ب) تابيعات دۇنيەسىن عىلىمي كورنەكى قياس ادىسىمەن زەرتتەۋ. وسى ۇشەۋى ٴبىر جەردەن شىقسا، ادامنىڭ پايداسىنا جۇمسالسا، سول بولادى عىلىمي شىندىق».

عالىم، «قۇراننىڭ ماتەماتيكالىق قۇپيالارى» كىتابىنىڭ اۆتورى عۇزىحان اقپانبەك جوعارى دا كەلتىرىلگەن ۋاعىزدى ابجد ەسەبىنە سالىپ، ونىڭ قانشالىق مانگە يە ەكەندىگىن دالەلدەيدى. دەمەك، قوشقارباي سىندى كەيبىر بابالارىمىزدىڭ جان-دۇنيەسىن تۇستاستارىنىڭ تۇسىنە الماۋى، تيىسىنشە باعالاي الماۋى زاڭدىلىق. سونىمەن، عىلىم ٴتىلى نە ايتادى؟

«ارىپتەردىڭ ساندىق ٴمانى مەن الماستىرعاندا: ا-1، ح- 8، م- 40، د- 4، ياعني، 1+8+40+4 = 53.بۇدان (53 = 50 + 3; 50-ن،3-ج).

نج – وقىلۋى «ناجەي». اراب تىلىندە ونىڭ بىرنەشە ماعىناسى بار ٴسوز: 1. جۇرەكتىڭ قالاۋى. 2. سەنىمدى وكىلى. 3. جاقىن دوس. 4. قۇپيا.

«مۇحاممەد» – دەگەن ٴسوزدىڭ ساندىق ەكۆيۆالەنتى (محمد) – 92.92 = 90+2.90-س (ساد)، 2-ب. سب – «ساببۋن»، بۇل ٴسوزدىڭ قازاقشا ماعىناسى – سۇيىكتى، قالاۋلى، ماحابباتلى. ەندى وسى ەكى ەسىمنىڭ سان ماندەرىن قوسامىز: 53+92 = 145. (100 – ق،40-م، 5-ھ، قمھ) – وقىلۋى «قيمماھۋن»، ماعىناسى – شىن، بيىكتىڭ ۇشى، ۇستىندە. ەندەشە، پايعامبار (س.ع.س.) سەنىمدى دوس، اللانىڭ قالاۋلى ادامى، بارىنەن جوعارى تۇرادى دەگەن وي ايقىن كورىنىپ وتىر (ع.اقپانبەكوۆ، «اللانىڭ ٴوزى دە راس، ٴسوزى دە راس»، «سارىارقا» جەزقازعان ايماقتىق گازەتى، №124(6908)، 18 قازان، 2003 جىل).

قوسبارماق بالاسى قاشارباي بابامىزدىڭ بەيىتى قۋمولا وزەنى بويىنداعى «تاس بەلگى» تۇرعان يتاۋىزدان ٴسال جوعارعى يىرىمىندەگى «بوقىنىڭ توبەسىندە» جاتىر. ونى ۇزاق جىلدار ىزدەستىرىپ ٴجۇرىپ، جاقىندا عانا تاپتىق، قۇران باعىشتادىق. توبە اتاۋىنىڭ بوگەمباي بابامىزدىڭ بالاسى بوقى اتىمەن اتالۋىندا ۇلكەن ٴمان بار. دەمەك، بۇل ورىن سوناۋ زاماننان بەرگى اتاقونىسىمىز بولعانىنىڭ دالەلى ەكەنى انىق.

سوناۋ جىلدارى  ەلەشباي تاتاعۇل بالاسى، اقىن، ٴارى ٴانشى نۇرماعانبەت احمەت بالاسى، زەرگەر-ۇستا تىنىشبايدىڭ ٴدارىبايى، اسانبايدىڭ الماعانبەتى، تاعى باسقالارى اربامەن تاس تاسىپ قاشارباي اۋليەنىڭ باسىن كوتەرگەن دەسەدى. تاس قالاۋشى كاسىبي ۇستا تىنىشباي بالاسى ٴدارىباي بولسا كەرەك.

وتكەننىڭ ونەگەسى تاريحتى ٴبىلۋ ٴۇشىن عانا ەمەس، ومىرىڭە ساباق، قادامىڭا دەمەۋ بولار تاعىلىم ٴۇشىن وزەكتى. بۇگىندە ٴبىز اتا-بابالارىمىز قالىپتاستىرعان ەلدىك سانانىڭ ارقاۋىن ٴۇزىپ الماي، ونى جالعاستىرا وتىرىپ، شاپاعاتى مەن شاراپاتى مول ٴىس تىندىرۋعا اتسالىسۋدامىز.

بۇل «ماڭگىلىك ەلدىڭ» باستى مۇراتتارىنىڭ ٴبىرى بولىپ قالا بەرمەك.

 

ٴابدىراحمان قىرىقپىشەۆ،

قر ٴىىم ارداگەرى، پوليسيا مايورى،

توعانباي قاجى قۇلمان ۇلى،

الەم حالىقتارى جازۋشىلارى وداعىنىڭ مۇشەسى 

وقىلدى 1088 رەت
joomshaper
top