ٴماتۋريدي اقيدا مەكتەبىنە شولۋ

سەيسەنبى، 13.12.2016
Мәтуриди ақида мектебіне шолу

يسلام ٴدىني سەنىم نەگىزدەرى كوبىنە ادام اقىلىنىڭ شەگىنەن تىس دۇنيەلەردى قامتىعان. بۇل ماسەلەلەردىڭ اقيقاتىنا جەتۋگە ادام بالاسىنىڭ اقىلى مەن ٴوي-ورىسى قاۋقارسىز. ٴبىزدىڭ مىندەتىمىز قۇران كارىم مەن ساحيح حاديستەردە ايتىلعان سەنىم نەگىزدەرىن جۇرەكپەن ماقۇلداپ، قابىل ەتۋ.  قۇراندا بۇل جايىندا: 

“بۇل كىتاپ ٴشۇباسىز، تاقۋا يەلەرىنە تۋرا جول كورسەتۋشى. ولار (تاقۋا يەلەرى) عايبقا يمان ەتەدى...“ – دەلىنگەن(باقارا سۇرەسى 2-3 ايات)اتالمىش اياتتاعى «عايب» سوزىنە تاپسىرشىلەر «ادام اقىلىنان تىس ماسەلەلەر» دەگەن ماعىنا بەرگەن.

 اقيدا مەكتەپتەرى نەگە پايدا بولدى؟

پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (س.ا.ۋ.) كوزى تىرىسىندە ساحابالار كۇردەلى سەنىم ماسەلەلەرىن قازبالامايتىن. سەبەبى ولار، اللانىڭ زاتىنا نەنىڭ لايىق، نەنىڭ تەرىس ەكەنىن انىق بىلەتىن. سول كۇيىنشە يمان ەتىپ، بويۇسىناتىن. ولار ادام اقىلى قاۋقارسىز قالاتىن دۇنيەلەردى زەرتتەگەننەن گورى، "امالي" ياعني، ٴدىننىڭ پراكتيكالىق جونىنە كوبىرەك ٴمان بەرەتىن. الدا-جالدا سۇراق تۋىنداي قالسا، اللا ەلشىسىنەن جاۋاپ الىپ كوڭىلدەرى جاي تاۋىپ جاتاتىن. حازىرەتى پايعامبارىمىز باقي دۇنيەگە اتتانعاننان كەيىن دە ارتتا قالعان ٴىزباسارلارى بۇل ۇستانىمنان اۋىتقىمادى. اقيدا تاقىرىپتارى جايىندا تالاس تۋدىرمادى.  

الايدا، بۇل جاعداي كوپكە سوزىلمادى. ۋاقىت وتە كەلە يسلام ٴدىنى كەڭ ەتەك جايىپ، ٴمۇمىن-مۇسىلمانداردىڭ قاتارىن اراب تىلىندە سويلەمەيتىن وزگە ۇلت يەلەرى مەن مۇسىلمانشىلىققا جاڭا وتكەن وزگە ٴدىن يەلەرى كوبەيتتى. اراب ٴتىلىنىڭ ەگجەي-تەگجەيىنەن حابارسىز ولار قۇران اياتتارىنداعى كەيبىر استارلى سوزدەردىڭ ماقسات-مۇراتىنا ۇڭىلمەستەن، تىكەلەي ماعىناسىمەن قابىلداپ جاتتى. قاي اياتتىڭ "مۇحكام"، قاي اياتتىڭ "ٴمۇتاشابيھ" ەكەندىگىن، قايسىسىنىڭ ۇكىمى جويىلعان، قايسىسىنىڭ ۇكىمى سول كۇيىنشە قالعاندىعىن - ٴبولىپ-جارىپ جاتپادى. ونىڭ ۇستىنە، كەيىنگى عاسىرلاردا ەسكى فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەر اراب تىلىنە ٴتارجىمالانىپ، وقىلا باستاۋىنىڭ ناتيجەسىندە يسلام سەنىمدەرىن فيلوسوفيالىق كوزقاراسپەن تۇسىندىرگىسى كەلگەندەر دە شىقتى. ول ازداي، سىرت كوزگە مۇسىلمان كورىنىپ، ٴبىراق، استىرتىن يسلامعا دۇشپاندىق پيعىلىن ىسكە اسىرعىسى كەلەتىن وزگە ٴدىن وكىلدەرى دە بار ەدى. ولار، يسلامداعى اقيدا نەگىزدەرىن بىلدىرمەي بۇرمالاپ، حالىقتى تەرىس جولعا باعىتتاۋدى كوزدەدى. اسىرەسە، تاعدىر، اللانىڭ سيپاتتارى، اللانىڭ كورىنۋى سياقتى ادام اقىلى جەتپەيتىن، نازىك ٴارى كۇردەلى ماسەلەلەردى ٴباز قالپىنان بۇرمالاپ جەتكىزۋگە تالپىندى. ٴار پىكىر يەسى ٴوز پىكىرىن حالىق اراسىنا جايىپ، جاقتاۋشىلار جينادى.

وسىلايشا يسلامنىڭ اۋەلگى شاعىنداعى كىرشىكسىز ٴارى پاك سەنىم نەگىزدەرىنەن اۋىتقىعان سەكتالار پايدا بولدى. اتاپ ايتساق، جاعد بين دارحام اتتى ادامنىڭ باستاۋىمەن پايدا بولعان «ٴجابريا» مازحابى. بۇل ٴمازحاب بويىنشا، «ادام بالاسىندا تاڭداۋ ەركىندىگى جوق، بارلىق ىستەرىن اللا ىستەتىپ وتىر، كۇنا ىستەسە دە، ساۋاپ ىستەسە دە، اللادان. مۇندا ادامنىڭ ٴرولى جوق» دەي وتىرىپ بۇكىل ٴىستى اللاعا بۇرىپ، ادام بالاسى جاساعان كۇناسى ٴۇشىن جاۋاپتى ەمەس، نە ىستەسە دە اللانىڭ قالاۋىمەن ىستەدى دەپ بايبالام سالدى. جاعد بين دارحام، بۇل پىكىرىن ياحۋدي ٴبىر فيلوسوفتان العان دەسەدى ماماندار.  

بۇنىمەن قاتار، كەرىسىنشە تاعدىر تۇسىنىگىن جوققا شىعاراتىن «قاداريا» اعىمى پايدا بولدى. قۇرۋشىسى – عايلان ديماشقي. سونىمەن قاتار، ۇلى جاراتۋشىنى جاراتىلعاندارعا ۇقساتقان «ٴمۇشاببيھا» سىندى پىكىرلەر دە بوي كورسەتتى. 

جانە دە ٴبىر نارسەنىڭ اقيقاتىنا جەتۋ ٴۇشىن «حاباردى (ماعلۇمات-دەرەك)» قولدانۋعا قارسى «ٴسامانيا» مەن «باراحيما» اتتى اعىمدار شىقتى. ولاردىڭ پىكىرى بويىنشا، تەك سەزىم مۇشەلەرى اقيقاتقا جەتەلەيدى. بىرەۋدىڭ العا تارتقان دەرەگى نە ماعلۇماتى – كۇماندى. ارينە، بۇنداي پىكىر تۇپتەپ كەلگەندە يسلام دىنىندەگى «پايعامبارلىق» سەنىمىن استان-كەستەن ەتەرى انىق. سەبەبى، يسلام ٴدىنىنىڭ ىرگەسىن پايعامبارعا دەگەن سەنىم قۇرايدى. يسلام نەگىزدەرىن پايعامبارىمىزدىڭ بەرگەن ماعلۇماتى ارقىلى ۇيرەنۋدەمىز. پايعامبارلىق سەنىمىن جوققا شىعارساق، يسلام ٴدىنىنىڭ ىرگەسىن قازعان بولامىز.

دەيتۇرعانمەن، ٴدىننىڭ شىنايى پاكتىگىن بويلارىنا سىڭىرگەن، پايعامبارىمىز بەن ساحابالاردىڭ جولىنان اجىراماي، ٴدىني نەگىزدەردى قۇران جانە سۇننەتتىڭ ۇيرەتۋى بويىنشا سارالاعان عۇلامالاردىڭ قاتارى دا جوق ەمەس ەدى. «ٴاحلي ٴسۋننات ٴۋال جاماعات» جولىن ۇرانداعان ولار جوعارىدا اتاپ وتكەن اداسۋشى پىكىرلەردىڭ حالىق اراسىندا جايىلۋىنا توسقاۋىل بولدى. ولار يسلامنىن شىنايى سەنىم نەگىزدەرى مەن وزگە جات پىكىرلەردىڭ ارا-جىگىن ايىرار ەڭبەكتەر جازدى. سونداي مارقاسقالاردىڭ ٴبىرى - ٴابۋ مانسۋر مۇحاممەد ماتۋريدي (ر.ا.). تۇركى حالقى مۇسىلماندارىنىڭ اراسىندا تۋعان، سامارقاند قالاسىنىڭ توڭىرەگىندەگى "ٴماتۋريد" ەلدى-مەكەنىنەن شىققان بۇل عۇلاما، "فىقح"، "ٴتاپسىر"، "حاديس"، "كالام (يسلامتيولوگياسى)" ت.ب. ٴدىني عىلىمداردىڭ قىر-سىرىنا قانىق ەدى. ول، يمام اعزام ابۋ حانيفانىڭ (ر.ا.) اداسۋشى ٴمازحابتارعا قارسى جازعان كىتاپتارىنداعى قۇران جانە حاديس ەلەگىنەن وتكىزىپ رەتتەگەن يمان نەگىزدەرىن شاريعات دالەلدەرىمەن قوسا لوگيكالىقٴ تاسىلدى قولدانۋ ارقىلى نىقتادى. الايدا بۇل يمان شارتتارىن وزگەرتىپ، جاڭا زاتتار قوسىپ «بيدعات» كىرگىزدى دەگەن ٴسوز ەمەس. ول شاريعات نەگىزدەرىن ٴتۇسىندىرۋ جولىندا «ناقل»  جانە «اقىلدى» ۇستاندى. وسى جولدا ۇلكەن مارتەبەگە يە بولدى. وسىعان وراي، يمام اعزامنىڭ مەكتەبىن ناسيحاتتايتىندار: «ٴبىز فىقحتا يمام اعزامنىڭ جولىندامىز، اقيدادا يمام ماتۋريدي جولىن ۇستانامىز» دەدى. 

ايتا كەتۋ كەرەك، ماتۋريدي سەنىم مەكتەبى ٴابۋ حانيفانىڭ رەتتەپ كەتكەن سەنىم نەگىزدەرىنە قالانعان. ٴبىراق سول سەنىم نەگىزدەرىن مەتوديكالىق تۇرعىدا تۇسىندىرگەن جانە ەرەجە-قاعيدالاردى تىرەۋ ەتىپ، ٴبىر اقيدا مەكتەبىنە اينالدىرعان – وسى ٴابۋ مانسۋر ماتۋريدي ەدى. سوندىقتان دا، بۇل مەكتەپكە «ماتۋريديا» ەسىمى بەرىلدى.  (مۋحامماد ٴابۋ زاحرا، تاريحۋل ٴمازاحيبيل يسلاميا -165-166 بەت).

يمام ٴماتۋريديدىڭ اقيداعا بايلانىستى جازىپ شىعارعان «كيتابۋت تاۋحيد (تاۋحيد كىتابى)» اتتى باعا جەتپەس ەڭبەگى عاسىردان عاسىرعا مۇرا رەتىندە بەرىلىپ كەلەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، اتالمىش كىتاپ، سول زامانداعى «كالام-يسلام تەولوگياسى» عىلىمىنا قاتىستى جازىلعان ەڭ اۋقىمدى  دا، كۇردەلى عىلىمي ەڭبەك. وسى كۇنگە دەيىن ماماندار تاراپىنان زەرتتەلىپ، وقىلىپ كەلەدى.

ٴماتۋريدي اقيدا مەكتەبىنىڭ دۇنيەتانىم جولدارى

ماتۋريديا ٴمازحابى بويىنشا، دۇنيەتانىم جولدارى ۇشەۋ:

1. ال-حاۋاس. بولمىستى سەزىم مۇشەلەرى ارقىلى تانۋ. ولار بەسەۋ: كورۋ، ەستۋ، ٴيىس سەزۋ، ٴدامىن سەزۋ جانە ۇستاۋ. وسى جولمەن تانىلعان زات كۇمانسىز جانە بۇلتارتپاس دايەكتى  تانىم بولىپ تابىلادى. سەبەبى، ٴتاتتىنى اششى دەۋ مۇمكىن ەمەس، تاتتىلىگىن امالسىز قابىلدايمىز.

2. ال-حابارۋس سادىق. دۇرىس ماعلۇمات. دۇنيەنى تانۋدىڭ ەكىنشى جولى – بىزگە جەتكەن «دۇرىس ماعلۇماتتار». ەگەر، بەرىلگەن مالىمەت اقيقاتقا ساي بولسا، بۇنى دۇرىس ماعلۇمات، ياعني «ال-حابارۋس سادىق» دەپ اتايدى. مىسالى، جەردىڭ دومالاقتىعى جايىندا بەرىلگەن ماعلۇمات سياقتى.  ال-حابارۋس سادىق ، ەكى توپقا  بولىنەدى:

ا. «ٴمۋتاۋاتىر حابار». «ٴبىر نارسەنى وتىرىك دەۋگە مۇرشا بەرمەيتىندەي دارەجەدە كوپشىلىك تاراپىنان ايتىلعان ماعلۇمات». بۇل جولمەن كەلگەن دەرەككە سەنبەۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالى، قازاقستان مەملەكەتىنىڭ استاناسى «استانا» قالاسى دەسە، ەستىگەن ادام بۇنىڭ راستىعىن مويىنداماۋى مۇمكىن ەمەس، سەبەبى بۇكىل ەل، استانامىز استانا قالاسى ەكەنىن قۇپتايدى.

ٴا. ەكىنشىسى «حابارۋر-راسۋل» (س.ا.س.). پايعامبارىمىز حز.مۇحاممەدتەن  بەرىلگەن ماعلۇماتتار. اللا تاعالا تاراپىنان مۇعجيزالار بەرىلۋ ارقىلى پايعامبارلىعى راستالعاندىقتان، ٴبىز ونىڭ ماعلۇماتتارىن بۇلتارتپاس دالەل رەتىندە قابىلداۋعا ٴماجبۇرمىز. ودان جەتكەن ماعلۇماتتار ناقتى جانە كۇمانسىز. دەمەك، قۇران-كارىم، ٴمۋتاۋاتىر حاديس جانە ٴماشحۇر حاديستە قامتىلعان سەنىم نەگىزدەرىن ماقۇلداپ، يمان كەلتىرۋىمىز مىندەتتى.

3. اقىل.  بولمىستى تانۋدىڭ ٴۇشىنشى جولى – اقىل. يسلام دىنىندە اقىلدىڭ ٴرولى ۇلكەن. اللانى تانىپ، بۇل دۇنيەنىڭ جالعاندىعىنا وسى اقىلىمىز ارقىلى جەتەمىز. قۇران كارىمدە كوپتەگەن جەردە اقىل جۇگىرتىپ، اللانىڭ قۇدىرەتىن تانۋىمىزدى بۇيىرادى. دەمەك، بولمىستىڭ اقيقاتىنا جەتۋدىڭ بىردەن ٴبىر جولى – اقىل. اقىل ارقىلى بولمىستى تانۋ جولى ەكەۋ:

ا. ٴبىرىنشىسى: باديحي. ويلانباستان بىردەن كوز جەتكەن ماعلۇمات. مىسالى، ەكى مەتر، ٴبىر مەتردەن ۇزىن ەكەنىن ادام ويلانباستان-اق قابىل ەتەدى.

ب. ەكىنشىسى: ٴيستيدلالي. اقىل جۇگىرتىپ، ويلانىپ، دالەلدەر ارقىلى جەتكەن ماعلۇماتتى – «ٴيستيدلالي» دەيدى. مىسالى، «الەم جاراتىلعان. ٴار جاراتىلعاننىڭ جاراتۋشىسى بار. دەمەك، الەمنىڭ جاراتۋشىسى بار». بۇل جەردە اقىلىمىزدى جۇگىرتىپ، العى شارتتاردى قولدانىپ «الەمنىڭ جاراتۋشىسى بار ەكەنىنە» كوزىمىز جەتىپ وتىر. (تافتازاني، شارحۋل اقيداتۋن ناسافيا)

يمام ماتۋريدي ر.ا. جانە ونىڭ شاكىرتتەرى، يسلام سەنىم نەگىزىنە قاتىستى ماسەلەلەردە اق پەن قارانى اجىراتىپ، دۇرىس پەن بۇرىستى انىقتاپ، يسلام اقيداسىنا الىس-جاقىن بوتەن وي-پىكىرلەردەن تازالادى، اسىرەسە، تاۋحيد سەنىمىنە شاڭ جۋىتپاۋ جولىندا كوپ كۇش سارپ ەتتى. سوعان بىر-ەكى مىسال بەرە كەتەيىك.

 1. اللاعا مەكەنجاي بەلگىلەۋ.

يمام ٴماتۋريديدىڭ جانە ٴىزباسارلارىنىڭ بۇل ماسەلەدە ۇستاناتىن قاعيداسى: «لايسا كاميسليحي شاي-ۋن – اللاعا ۇقسايتىن ەش نارسە جوق» دەگەن قۇران اياتى بولىپ تابىلادى (شۋرا سۇرەسى -11 ايات). وسى اياتتىڭ مازمۇنىنا كولەڭكە تۇسىرەر ٴاربىر پىكىر – اداسۋشىلىق.  ۇلى اللاعا قانداي دا ٴبىر مەكەن بەرۋ، ياعني، «اللانىڭ مەكەندەيتىن جەرى بار (عارش)» (كاراميا اعىمى)، «اللا زاتىمەن، بارلىق جەردە» (نادجاريا اعىمى)، «اللا جوعارىمىزدا»  نەمەسە «اللا بارلىق جەردە (جاحميا اعىمى)» دەۋ ۇلى جاراتۋشىمىزدىڭ «قيدام – اۋەلسىز جانە سوڭسىز» سيپاتىنا كولەڭكە تۇسىرەدى. سەبەبى، مۇنداي ۇيعارىمداردا جاراتىلىستىڭ بەلگىلەرى  بار. بۇل جايىندا يمام ماتۋريدي ٴوزىنىڭ «كيتابۋت تاۋحيد» اتتى ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «بۇل ماسەلەنىڭ ەرەجەسى مىناداي: پاك اللا ورىن جاراتىلماي تۇرىپ بار ەدى. بۇكىل ورىندار جويىلادى (ماڭگى ەمەس)، ال اللا تاعالا ازالدە قانداي بولسا سولاي قالا بەرەدى. ول وزگەرۋدەن، ٴبىر جاعدايدان ەكىنشى جاعدايعا اۋىسۋدان نەمەسە جويىلىپ كەتۋدەن پاك. ويتكەنى، بۇلار جاراتىلىستىڭ بەلگىلەرى، وسىلار ارقىلى الەمنىڭ (ماڭگى ەمەس) جاراتىلعانىن جانە وتكىنشى ەكەنىن بىلەمىز... شىنىندا دا، ۇلى اللاعا ورىن بەلگىلەۋ نەمەسە «بۇكىل سيپاتتارىمەن بىرگە ٴار جەردە» دەپ ايتۋ، «ٴبىر جەرگە ورنالاسىپ، سول جەردە وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتاتىن جاراتىلىستار ىسپەتتى، اللا قانداي دا ٴبىر جەرگە ورنىعىپ سول جەرگە تۇراقتاۋدى كەرەك ەتەدى» دەگەن سوزگە مەنزەگەن بولادى. بۇكىل الەمدى بار ەتۋشى، الەمدى  بيلەۋشى اللا قانداي دا بولماسىن ورىنعا نەمەسە جەرگە مۇقتاج ەمەس» (يمام ماتۋريدي، كيتابۋت تاۋحيد-132،137 بەت. بەيرۋت).

ال مەكەنجاي بىلدىرەتىن قۇران اياتتارىن اللا تاعالانىڭ ۇلى زاتىنا ساي ەتىپ ٴتۇسىندىرۋىمىز شارت.

بىردە حز.اليدەن ٴبىر كىسى: «عارش جاراتىلماي تۇرىپ اللا قايدا ەدى» دەپ سۇرايدى. سوندا حز.ٴالي: «قايدا دەگەن ٴسوزدىڭ ٴوزى، مەكەنجايدى بىلدىرەدى. ال اللا ۋاقىت پەن مەكەن جاراتىلماي تۇرعاندا دا بار ەدى. اللا ازەلدە قانداي بولسا، ٴقازىر دە سونداي (وزگەرىسسىز)»، –دەگەن ەكەن.

تابيعين جاعفارۋس سادىق (ر.ا.) بىلاي دەيدى: «تاۋحيد سەنىمى ٴۇش سوزدەن قۇرالعان: 1.اللا ەش نارسەدەن جاراتىلمادى;  2.ەش نارسەنىڭ ىشىندە ەمەس; 3.ەش نارسەنىڭ ۇستىندە ەمەس..» (يمام مايمۋن ناسافي ر.ا.، باحرۋل-كالام -117 بەت.).

2. اللانىڭ سيپاتتارى.

اللانىڭ سيپاتتارى: زاتي سيپات جانە فييلي سيپات بولىپ بولىنەدى. اللانىڭ وزىمەن قوسا ەسىمدەرى مەن سيپاتتارى دا قاديم-اۋەلسىز جانە سونسىز، مەيلي ول زاتي سيپات بولسىن، مەيلىن فييلي سيپات بولسىن. اللا ازالدەن «قادير» بولماسا، قالاي ٴقۇش-قۋاتتى جاراتتى، «ٴبىلۋشى» بولماسا، قالاي ٴبىلۋدى جاراتپاي تۇرىپ ٴبىلدى؟ ەگەر اللانىڭ زاتى سياقتى سيپاتتارى دا ماڭگى دەمەسەك، ٴوزىنىڭ زاتىندا كۇش-قۋاتتى جاراتپاي تۇرىپ ٴالسىز ەدى دەگەن بولامىز، بۇل انىق كۇپىرلىك.  (ٴابۋ مۋعين ناسافي، باحرۋل كالام – 90 بەت. داماسك).

كالام عىلىمى تاريحىندا فيلوسوفتار مەن باتينيتتەر اللانىڭ سيپاتتارىن جوققا شىعاردى. ولاردىڭ ايتۋى بويىنشا،  «ٴحاي-تىرى»، «ٴاليم-بىلۋشى»، «ٴقادير-قۇشتى» سىندى سيپاتتار ادام بالاسىنا ٴتان قاسيەتتەر، بۇنى اللاعا تاڭبايمىز. الايدا، مۋعتازيليا اعىمىنداعىلار اللانىڭ سيپاتتارىن مويىنداعانىمەن، سيپاتتاردىڭ «قاديم» ەكەنىنە قارسى شىقتى، سيپاتتاردىڭ كەيىنەن جاراتىلعاندىعىن العا تارتتى.  بۇل پىكىرلەردىڭ ەكەۋى دە قۇران اياتتارىندا ايتىلعان «جاراتۋشى» تۇسىنىگىنە مۇلدەم تەرىس. سەبەبى، قۇراندا اللا ٴوزىن «قادير»، «اليم»، «راززاق» ت.ب. سيپاتتارمەن سيپاتتاعانى انىق. وسى سيپاتتارى ارقىلى جاراتۋشىمىزدى تانيمىز. ەگەر سيپاتتارىن جوققا شىعارساق، تۇبىندە قۇدايدىڭ جوقتىعىنا الىپ كەلەدى.

«ٴاحلي سۋننەت» عالىمدارى يسلام اقيداسىنا جاسالعان جان-جاقتى شابۋىلدان بارىنشا قورعاپ باقتى. ولاردىڭ تاباندىلىعى مەن كۇش-جىگەرىنىڭ، ساۋاتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا شىنايى يسلام ٴدىنى كىرشىكسىز كۇيدە بىزگە جەتتى. سوندىقتان دا، يسلامدى كوزدەرىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاشتاعان ولارعا قانشا دۇعا ەتسەك تە از.

ٴالھامدۋليللاھي راببيل ٴالامين.

 ابدۋسامات قاسىم،

يسلامتانۋشى عالىم

 

 

وقىلدى 950 رەت
joomshaper
top