زايىرلىلىق جانە جوعارى رۋحانيات – ٴداستۇرلى تانىم نەگىزى

دۇيسەنبى، 01.02.2016
Зайырлылық және жоғары руханият – дәстүрлі таным негізі

ادامزات قوعامىنا ٴتان وزگەرمەيتىن قۇندىلىقتار مەن اقيقاتتار بولادى. دارا قۇندىلىقتاردىڭ قاتارىندا زايىرلىلىق تا كوپتەگەن قوعامدارعا ەجەلدەن ەتەنە ٴتان بولىپ كەلەدى. ٴار داۋىردە ول الۋان تۇردە كورىنىس تاپتى: كەي كەزەڭدەردە شاشىراڭقى ۇستانىمدار سيپاتىندا بولسا، كەي داۋىرلەردە تۇجىرىمدالعان كوزقاراستار جۇيەسىن قۇراپ، مەملەكەت تۇرپاتىنا اسەر ەتتى.

ٴتول تاريحىمىزعا نازار سالساق، سايىن دالا توسىندە سالتانات قۇرعان مەملەكەتتەردىڭ ەشبىرىنە زايىرلىلىق قاعيداتتارى جات بولماعانىن بايقايمىز. اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىندا كوزدەلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٴوزiن دەموكراتيالىق، زايىرلى، قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتiك مەملەكەت رەتiندە ورنىقتىرادى، ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ٴومiرi، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەگەن قاستەرلى قاعيداتتار قازاق دالاسىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحي-رۋحاني تاجىريبەسىمەن توعىسىپ جاتىر.

تاريحتا تاڭباسى قالعان كەزەڭدەردەن باستاپ ٴسوز قوزعاساق، ساقتار مەن عۇندار كەزەڭىندە بۇگىنگى قازاقستان اۋماعىندا تايپالىق وداقتار سيپاتىنداعى كوپتەگەن كىشى مەملەكەتتەر ٴومىر ٴسۇردى. ٴار الۋان سەنىمدەردىڭ كورىنىس بەرۋى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىن الىپ وتىرعانىمەن، ساق-عۇن داۋىرىندەگى نەگىزگى سەنىم – تاڭىرلىك ٴدىنى بولعانى بەلگىلى.

تاڭىرلىك سەنىم جۇيەسى ادام ەركى مەن قۇقىعىن ەرەكشە قۇرمەتتەدى، ۇعىمدار مەن ۇستانىمداردى ىزگىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەدى، ىرىمدار مەن تىيىمداردى بەرەكەسىزدىك پەن زياننان ساقتاندىرۋ ماقساتىندا جاساقتادى. عاسىرلار سىنىنان وتە كەلە وسى ايتىلعاندار رۋحاني قۇندىلىقتارعا نەگىز بولىپ قالاندى. سول كەزەڭنەن باستاۋ الىپ، ۇلت ساناسىندا بەرىك ورنىققان «كوكتى جۇلما»، «اقتى توكپە»، «سۋدى لاستاما»، «تالدى كەسپە»، «مالدى تەپپە»، «اڭ-قۇستى سەبەپسىز ولتىرمە»، «وتتى ۇرلەپ وشىرمە»، «كۇلدى شاشپا» سەكىلدى تىيىمداردىڭ بارلىعى تابيعاتتاعى ۇيلەسىمدىلىكتى قورعاۋ، قورشاعان ورتاداعى تازالىقتى ساقتاۋ، سول ارەكەتتەر اياسىندا ادامي قاسيەتتەردىڭ دە دۇرىس تاربيەلەنۋىنە اسەر ەتۋ ماقساتتارىنان تۋىنداعان. «قۇت»، «كيە»، «وبال» ۇعىمدارى بۇل ارەكەتتەردىڭ رۋحاني مازمۇنى باي بولعانىن اڭداتادى.

دۇنيە تىرشىلىگىنىڭ نەگىزى بولعان تابيعاتتى قاستەرلەۋ، وت پەن سۋدى قاسيەتتەۋ، ٴاربىر جاراتىلىستىڭ يەسى مەن كيەسى بار دەپ ٴبىلۋ، ٴتورت تۇلىكتىڭ پىرىنە سىيىنۋ تۇركى جۇرتىنىڭ ٴتاڭىرى جاراتقان ٴاربىر بولمىستى كيەلى دە قاسيەتتى ساناعان بىرەگەي تانىمىنىڭ كورىنىسى بولىپ سانالادى. مۇنداي دۇنيەتانىم ٴوز كەزەگىندە جاراتىلىستىڭ تورەسى – ادامزاتتىڭ دا كيەلىلىگىن تاني وتىرىپ، ادام قۇقىقتارىنىڭ قاستەرلەنۋىنە، تەڭسىزدىك قاعيداتىنىڭ قولدانىلماۋىنا جول اشقانى كۇمانسىز.

«ٴتاڭىردىڭ قۇتى دارىعان» دەلىنەتىن قاعاندار تىلسىم تۇسىنىكتەرگە ەمەس، ناقتى ٴومىر جاعدايلارىنا نەگىزدەپ ەل باسقاردى. تاڭىرلىك ٴدىننىڭ ابىزدارى سانالاتىن ۇلى باقسىلار ٴدىني عۇرىپ پەن ەم-شاراعا قاجەتتىلىك تۋىنداعان جاعدايدا عانا قوعام ومىرىنە ارالاستى. قوعام ٴومىرىن قۇندىلىققا اينالىپ ۇلگەرگەن ۇستانىمدار رەتتەپ وتىردى. ۇيلەسىم مەن بىرلىكتە ٴومىر ٴسۇرۋ ونەرىن قاراپايىم حالىققا ٴومىر تاجىريبەسىمەن سۇرىپتالعان دانا قۇندىلىقتار ۇيرەتتى. دالالىق ٴومىر سالتى سول كەزەڭنىڭ وزىندە-اق اشىق، ايقىن باعدارلى، تەرەڭ رۋحاني مازمۇندى مەملەكەت قۇرۋعا نەگىزدەر قالادى.

اشىق قوعام ۇستانىمدارى ٴوز كەزەگىندە ٴدىن تاڭداۋ ەركىندىگىنە جەتەلەيدى. دەگەنمەن وزىندىك ٴبۇتىن بولمىسقا يە بولىپ، تۇلعالانعان ۇلت نەمەسە ۇلىس ٴۇشىن ٴدىن تاڭداۋ كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. سول تاڭداۋ ۇلتتىڭ بولاشاق قۇندىلىقتىق باعدارلارىن، ومىرلىك قاعيداتتارىن، ۇلتتىق ۇستانىمدارىن بەلگىلەيدى، بولمىسى مەن مىنەزىنە بىردەي اسەر ەتەدى.

تاريحي داۋىرلەردە، اسىرەسە الەمدىك جانە ٴداستۇرلى دىندەردىڭ كەڭ تارالا باستاعان كەزەڭىندە كوپتەگەن ۇلتتار الدىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ٴدىن تاڭداۋ ماسەلەسى تالقىعا ٴتۇسىپ وتىردى. تاڭىرلىك ٴدىندى سەنىمدىك تۇعىر ەتكەن كوك تۇرىكتەر قاعاناتى كەزەڭىندە تۇركىلەر ىرگەلەس جۇرتتىڭ ىقپالدى ٴدىنى بۋدديزممەن تەرەڭىرەك تانىسا باستايدى. بۋددا ىلىمىنە كوڭىلى قۇلاعان كەي قاعاندار وسى دىنگە ٴتان عيباداتحانالار سالدىرىپ، ٴدىن تاراتپاققا ارەكەت ەتەدى. وسى تۇستا تۇركى قاعاناتىنىڭ ۇلى قاعانى كۇلتەگىن مەن كەڭەسشىسى تونىكوكتىڭ اراسىندا «بۋددا ٴدىنىن قابىلداۋ كەرەك پە، جوق پا؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە اڭگىمە ٴوربىپ، بۋددالىق ۇستانىمدار ساراپقا سالىنادى. سوندا بۋددا ٴدىنىنىڭ نەگىزگى ون قاعيداتىنىڭ ٴبىرى  «ٴتىرى جان يەسىنىڭ تىرشىلىگىن ساقتاڭدار» دەگەن ۇستانىم ەكەنىن ەستىگەن بىلگە قاعان: «ٴبىز جەلدىڭ وتىندە، كۇننىڭ بەتىندە، جاۋدىڭ شەتىندە جاتقان ەلمىز. ەرتەڭ ەل شەتىنە جاۋ كەلسە، قاسقايا قارسى تۇرىپ ەل قورعاماي، «ٴتىرى جان يەسىنىڭ تىرشىلىگىن ساقتاڭدار» دەپ باس بۇعىپ وتىرا المايمىز. بۇل ٴدىن ٴبىزدىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىمىزعا ساي كەلمەيدى» دەپ بۋددا ٴدىنىن قابىلداۋدان باس تارتادى.

كەزىندە كيەۆ ٴرۋسىنىڭ كنيازى سۆياتوسلاۆ تا يسلامدى قابىلداۋ تۋرالى كوپ تولعانا كەلىپ، ورىس حالقىنىڭ رۋحىنا، بولمىسىنا، داستۇرلەرىنە حريستيان ٴدىنىنىڭ قاعيداتتارى كوبىرەك سايكەس كەلگەندىكتەن سانالى تۇردە سول دىندە قالا بەرگەن.

تاريحي دامۋ كەزەڭىندە تۇركى جۇرتىنىڭ تاڭىرلىك سەنىم قۇشاعىنان شىعىپ، يسلامدى قابىلداۋىندا دا سانالى تاڭداۋ ەركى جاتتى. قازاق جەرى رەسەي مەن قىتاي سەكىلدى قوس الىپ مەملەكەتپەن باعزى زامانداردان ىرگەلەس بولىپ كەلدى. دىندەردىڭ ارالاس-قۇرالاستىعى، سەنىمدەردىڭ شارپىسۋى، بەلگىلى ٴبىر كەزەڭدەردە بەلگىلى ٴبىر دىندەردىڭ سايىن دالادا ازدى-كوپتى تارالۋى تاريحىمىزدا تالاي بولعان. ٴبىراق ولاردىڭ ەشبىرىن تۇگەل تۇركى ٴتول ٴدىنى رەتىندە قابىلداعان جوق.

     دۇنيەنىڭ ەكىنشى ٴبىر تۇكپىرىنەن تاۋ اسىپ، تاس باسىپ جەتكەن يسلام ٴدىنىن تاڭداپ، ۇلت ٴدىنى ەتىپ قابىلداۋى بۇگىنگى قازاق، كەشەگى تۇركىنىڭ وركەنيەتتى ەل رەتىندە جاساعان تاڭداۋى بولاتىن. ويتكەنى ۇلتىمىزدىڭ جان دۇنيەسىمەن، رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن، تابيعي سەنىمدەرىمەن بارىنشا ۇيلەسكەن بىردەن-بىر ٴدىن – يسلام ٴدىنى بولدى. عاسىرلار بويى حالقىمىزدىڭ بولمىسىنا سىڭە وتىرىپ، يسلام ٴبىزدىڭ بۇگىنگى بىرەگەي مادەنيەتىمىزدى قۇراعان، مەملەكەتتىلىگىمىزدى قالىپتاستىرعان اتا دىنىمىزگە اينالدى.

ايتا كەتۋ قاجەت، يسلامنىڭ العاشقى كەزەڭىندە بەيبىت جولمەن دىنگە بەت بۇرماعان ەلدەرگە يسلامدى تاراتۋدىڭ ٴبىر جولى قارۋلى كۇرەس بولدى. يسلامعا دەيىنگى داۋىردە جوعارى دارەجەدە ۇيىمداسقان اكىمشىلىك-باسقارۋ جۇيەسى، جاۋىنگەرلىك ونەردى تەرەڭ مەڭگەرگەن اسكەرى، تاس كىتاپتارعا تاريحىن تاڭبالاعان جازۋ مادەنيەتى بولعان، ادامگەرشىلىكتى تۋ ەتكەن مول رۋحاني مۇراعا، جارتى الەمدى جاۋلاپ، «باستىنى ەڭكەيتىپ، تىزەلىنى بۇكتىرگەن» داڭقتى تاريحقا يە تۇركى جۇرتى دا جاڭا دىنگە قارسىلىقسىز بىردەن باس يە قويمادى. يسلام قاعيداتتارىن تۇستەپ تانىپ، ٴدىننىڭ رۋحىن سەزىنگەنگە دەيىن بويۇسىنۋدىڭ بولماۋى قالىپتى ەكەنى بەلگىلى. ال بويۇسىنۋ بولماعان جەردە قاقتىعىس مىندەتتى تۇردە بولادى. يسلامنىڭ تارالۋ كەزەڭىندە قازاق جەرىندە دە، اسىرەسە قازىرگى وزبەكستانمەن شەكتەس وڭىرلەردە تالاي قارۋلى قاقتىعىس بولدى. بەرتىنىرەكتە قارۋمەن باعىندىرا الماعان تۇستا بىتىمگە توقتاپ، بەيبىت ٴدىن تاراتۋ كەلىسىمىنە كەلگەن وقيعالار دا ورىن الدى. اراب قولباسشىسى ىسقاق ات-تۇركي مەن تۇركى باسشىسى بابا قۇماردىڭ اراسىنداعى كەلىسىم تۋرالى دەرەك – سونىڭ ٴبىر ايعاعى.  

ٴدىن تاراتۋ جولىنداعى سوعىستاردىڭ ورتا ازيا جەرىندە كوپتەپ جۇرگىزىلگەنىن وتاندىق تاريحپەن قاتار اراب-پارسى تاريحي دەرەكتەرى دە جوققا شىعارمايدى. ماۋارانناحردا ٴدىن جورىقتارىن جۇرگىزگەن اراب قولباسشىسى قۋتايبا يبن ٴمۋسليمنىڭ مازارى قازىرگى وزبەكستان جەرىندە ساقتالعان. قازاق دالاسىندا كوپتەگەن اراب اسكەرباسىلارىنىڭ ٴقابىرى قالدى.

وڭتۇستىك وڭىرگە تۇبەگەيلى ورنىققاننان كەيىن عانا قازاق دالاسىنىڭ قالعان ولكەلەرىنە يسلامنىڭ تارالۋى بەيبىت جۇزەگە استى دەۋگە بولادى. بايىرعى تاڭىرلىك سەنىم مەن جاڭا يسلام ٴدىنىن ٴبىرقۇدايلىق قاعيداسى مەن ىزگىلىك ۇستانىمدارى بىرىكتىردى. يسلام ٴدىنى مەن تاڭىرلىك سەنىمنىڭ استاسۋى عاسىرلار بويى ٴجۇردى.

تۇركىلەر يسلام الەمىنە وزىندىك ورنىقتى دۇنيەتانىمىمەن ەندى جانە تەرەڭ تامىرلى رۋحاني قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرعان قۇت، كيە، وبال، قاسيەت، ارۋاق ٴتارىزدى ىرگەلى ۇعىمدارىن ساقتاپ قالدى. اتالعان ۇعىمداردىڭ كەيبىرى يسلامي ۇعىمدارمەن دە سايكەس كەلگەندىكتەن يسلامدىق ماتىندەگى سوزدەرمەن اۋىستىرىلىپ، حالىق جادىندا سول قولدانىستا قالىپتاستى.

قازاق دالاسىنا يسلام ٴدىنى ەنگەننەن كەيىن زايىرلىلىق قاعيداتتارىنىڭ تەرەڭدەۋى ٴارى قاراي جالعاستى. «ٴدىن اياسىنداعى زايىرلىلىق» دەگەن تەڭەۋدىڭ بۇگىنگى قوعام ازاماتتارى ٴۇشىن توسىن ەستىلۋى مۇمكىن،ٴبىراق «زايىرلىلىق» ۇعىمى اياسىندا ٴدىننىڭ دە قامتىلاتىنى سەكىلدى ٴدىن شاريعاتى اياسىندا زايىرلىلىق قاعيداتتارىنىڭ دا دامىتىلۋ مۇمكىندىگى بار.

قازاقتىڭ «زايىرلى» ۇعىمىنىڭ ٴوزى اراب تىلىندەگى «زاحيري» - ياعني «اشىق»، «ايقىن» دەگەنسوزىنەن باستاۋ الادى. اشىقتىق پەن ايقىندىق – دەموكراتياعا، قۇقىقتىق قۇندىلىقتاردىڭ قورعالىپ، الەۋمەتتىك تەڭدىكتىڭ ورنىعۋىنا جول اشاتىن ىرگەتاستىق قاعيداتتاردىڭ قاتارىنان سانالادى.

«يسلام – زايىرلى ٴدىن» دەگەن انىقتامانى قازىرگى زەرتتەۋشىلەر ٴجيى كەلتىرۋدە. بۇل تەڭەۋدى مۇحاممەد پايعامباردىڭ ساحابا-سەرىگى، ادىلەتتى ٴتورت ٴحاليفتىڭ ٴبىرى ازىرەتى ٴالي ٴvىى عاسىردا-اق قولدانعان بولاتىن. ٴوزىن كىمنىڭ ولتىرەتىنىن الدىن الا سەزگەن ازىرەتى ٴالي ول تۋرالى سەرىكتەرىنە ايتقاندا، سەرىكتەرى سول ادامدى ولتىرمەكشى بولادى. سوندا ازىرەت ٴالي «ٴبىزدىڭ ٴدىنىمىز يسلام – زايىرلى ٴدىن، ول بولعان نارسەگە عانا ۇكىم بەرەدى» دەپ توقتاتادى.

ارينە، بۇل مىسالداعى «زايىرلى» ۇعىمى بۇگىنگى زايىرلىلىق ولشەمدەرىن تۇتاستىقتا قامتىعان مەملەكەت سيپاتىن تولىعىمەن تانىتاتىن ۇعىم ەمەس. ٴبىراق مۇندا ەڭ باستىسى زايىرلىلىققا ٴتان ىرگەتاستىق اشىقتىق، ايقىندىق قاعيداتتارى تۋرالى ٴسوز قوزعالعان.

وسى قاعيداتتاردى قامتىعان يسلام شاريعاتى اياسىندا زايىرلىلىققا ٴتان وزگە دە قۇندىلىقتار كورىنىس تاپقان. ونىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ ٴبىرى – ٴدىني سەنىم بوستاندىعى قاعيداتى. كەز كەلگەن ٴدىن سەكىلدى يسلام دا ٴوز ٴىلىمىن ەڭ كەمەل، ەڭ اقيقات سەنىم دەپ بىلەدى. ٴبىراق يسلامدى اقيقات رەتىندە تاني وتىرا وزگە ٴدىندى ۇستانۋشىلارعا شەك قويمايدى، ٴزابىر كورسەتپەيدى، قامقورلىقسىز قالدىرمايدى.

«دىندە زورلىق جوق» دەگەن قۇران قاعيداتتارىنان باستاۋ الىپ، مۇحاممەد پايعامباردىڭ حاديستەرىندە تولىق ايشىقتالعان وزگە ٴدىن وكىلدەرىنە دەگەن قۇرمەتتى قارىم-قاتىناس يسلامنىڭ ادامگەرشىلىك-ونەگەلىك ۇستانىمدارىنا نەگىز بولىپ قالانعان. ٴدىنارالىق قاتىناس قاعيداتتارىن، ٴدىني سەنىم مەن ار-وجدان بوستاندىعىن بەكىتكەن العاشقى قۇجاتتار دا يسلام وركەنيەتىنە ٴتان (يسلامتانۋشىلارعا ايان «ٴمادينا كەلىسىمى» تۋرالى ٴسوز بولىپ وتىر).

وزگە ٴدىن وكىلدەرىنە قامقورلىق تانىتۋ، ولاردى امانات رەتىندە قابىلداپ، حاقىسىنا قيانات جاساماۋ، ولاردىڭ عيبادات عيماراتتارىن بۇزباۋ، مال-مۇلكىنە قول سۇقپاۋ، ٴدىن يەلەرىنە زالال كەلتىرمەۋ، مۇسىلمان مەملەكەتىندەگى قوعام مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن وزگە ٴدىن وكىلدەرىمەن بەيبىت كورشىلىك قاتىناستا بولۋ ٴوز كەزەگىندە يسلام وركەنيەتىن رۋحاني كەمەلدىككە جەتەلەپ قانا قويماي، ونىڭ الەم تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلۋىنا وزىندىك ۇلەس قوستى.

ۇستىمىزدەگى جىل يۋنەسكو كولەمىندە ياساۋي جىلى دەپ جاريالانعانى بارشاعا بەلگىلى. يسلامنىڭ شىنايى بولمىسى مەن مۇحاممەد پايعامبار سۇننەتىنىڭ رۋحىن سەزىنگەن كەشەگى ياساۋيدەي بابالارىمىز: «سۇننەت ەكەن، كاپىر دە بولسا بەرمە ازار» دەپ مامىلەگەرلىك قاعيداتتارىن جىرىنا ارقاۋ ەتتى. ياساۋي ىلىمىندەگى «ادام ادامعا قۇل ەمەس، اللاعا عانا قۇل» دەگەن ۇستانىم دا ادام بالاسىنىڭ بارىنە بىردەي قاراۋعا، ەشكىمدى كەمسىتپەۋگە، ٴوزىن دە وزگەلەر الدىندا تومەن ساناماۋعا مىندەتتەيدى. بۇل قاعيدا بۇكىل قوعامداعى رۋحاني تەپە-تەڭدىك پەن كەلىسىمدى ساقتاۋعا باعىتتالعان. «ادامدى اقيقاتقا جەتەلەيتىن بىردەن-بىر جول – ٴبىلىم جولى» دەپ اعارتۋشىلىقتىڭ باعا جەتپەس ماڭىزىن دا ياساۋي كورسەتىپ كەتتى. «ادامزاتتىڭ ٴبارىن ٴسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن اباي اقىننىڭ الدىندا وسىنداي ۇلىلاردان قالعان ۇلىق جول، ەسكىدەن قالعان ەستى ٴسوز جاتتى. وسىلايشا ۇلتىمىزدىڭ بولمىسىنداعى مامىلەگەر مىنەز يسلامداعى ٴدىنارالىق سۇحباتتىڭ قاستەرلى قاعيداتتارىمەن ۇشتاسا دامىدى.

زايىرلىلىقتىڭ قاسيەتتى قۇندىلىقتارىنىڭ ٴبىرى – ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ بولسا، بۇل قاعيدات تا يسلام ٴدىنىنىڭ وزەگىن قۇراعان نەگىزدەردىڭ ٴبىرى بولىپ تابىلادى. مۇسىلمان قۇقىقتانۋى ادامزات قوعامىنا ٴتان قۇقىقتىق قاتىناستاردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن قامتيدى. وعان نەگىز بولعان قۇقىقتىق نورمالار قۇران كارىمدە كەڭىنەن قامتىلعان.

كورنەكتى يسلام عالىمى يمام ٴابۋ حاميد ٴال-عازالي: «جاراتۋشى جاراتىلىسىنا بەس نارسەنى ساقتاۋعا كەپىلدىك بەرەدى: ٴدىنى، ٴومىرى، اقىل-ەسى، ۇرپاعى جانە مال-مۇلكى. اتالعان بەس نارسەنى ساقتاۋ – پارىز، ال ولاردى بۇزۋ – جاماندىق. بۇل جاماندىقتى توقتاتۋ مىندەتتەلگەن» دەپ جازادى.

بۇگىنگى زايىرلى مەملەكەتىمىزدىڭ قىمبات قازىناسى سانالاتىن ادامدى جانە ادامنىڭ ٴومiرiن، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ يسلام اياسىندا وزىنە ٴتان ەرەكشەلىكتەرىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. سونىڭ ىشىندە ايەلدەر قاۋىمىنىڭ قۇقىقتارىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىپ، قوعامداعى ورنىن ايقىنداپ بەرۋى يسلامنىڭ زايىرلى قاعيداتتاردى نەگىزگە الۋىنىڭ ٴبىر كورىنىسى بولىپ تابىلادى.

راس، قاي كەزەڭدە دە ٴدىندى تۇتىنۋشى ادام بالاسى بولعاندىقتان، تۇلعالىق قاتىناستار سالدارىنان اتالمىش قاعيدالاردان اۋىتقۋ دا ادامزات تاريحىندا تالاي ورىن العان. ٴدىن قاعيدالارىن قىزعىشتاي قوريمىن دەپ شەكتەن شىعۋ نەمەسە تار تۇسىنىككە سالىنىپ، ٴدىندى تارتىسقا نەگىز ەتۋ  وقيعالارى يسلام اياسىندا دا ٴجۇرىپ جاتتى.

ح عاسىردا قازاق جەرىندەگى قاراحاندىقتار مەملەكەتىندە يسلامنىڭ مەملەكەتتىك ٴدىن رەتىندە جاريالانعانى بەلگىلى. ٴح-حىى عاسىرلاردا قازىرگى قازاقستان ولكەسىندە يسلام ٴدىنىنىڭ كەڭىنەن قانات جايعانىن جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ٴداستۇرلى قۇندىلىقتارىمەن، ۇعىم-تۇسىنىكتەرىمەن استاسا باستاعانىن سول تۇستا دۇنيەگە كەلگەن جازبا ەسكەرتكىشتەر – تۇركى دالاسىنان شىققان جۇزدەگەن يسلام ويشىلدارىنىڭ تۋىندىلارى ايقىن اڭعارتادى.

ٴحىىى عاسىرداعى التىن وردانىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە مونعول تەكتى مەملەكەت باسشىلارى ٴۇشىن ٴدىن ماسەلەسىنىڭ ەداۋىر كۇردەلى بولعانى بەلگىلى. مەملەكەت باسىنا كەلۋشىلەردىڭ ۇستانعان ٴدىنى مەن سەنىمىنىڭ ارتەكتى بولۋى تاق تالاسىندا وزىندىك ماڭىزعا يە بولدى. دەگەنمەن جالپى حالىق بۇل كەزەڭدە يسلامدى اتا ٴدىنى رەتىندە ۇلىقتاپ ۇلگەرگەن بولاتىن. التىن وردا بيلەۋشىلەرى ٴحىv عاسىردىڭ باس كەزىندە وزبەك حاننىڭ تۇسىندا يسلامدى مەملەكەتتىك ٴدىن رەتىندە تانىدى.

حv عاسىرداعى ۇلى دالاداعى ۇدەرىستەر قازاق حاندىعىن تاريح ساحناسىنا شىعاردى. قالىپتاسقان يسلامي تانىمعا يە ولكەدە قۇرىلعان قازاق حاندىعىنداعى رۋحاني ۇدەرىستەر تولىعىمەن دەرلىك يسلام ٴدىنى اياسىندا ٴجۇردى. مەملەكەت باسقارۋ، زاڭ شىعارۋ ىسىندە قازاق حاندارى يسلام شاريعاتىنا جۇگىنىپ وتىردى. ٴبىراق مەملەكەت ىستەرى جالاڭ شاريعاتشىلدىقپەن جۇرگىزىلگەن جوق، اسىرەسە ٴدۇنياۋي ىستەر ٴدىن ۇستانىمدارىمەن قاتار ناقتى جاعدايلار مەن ادەت-عۇرىپ زاڭدارىنا دا نەگىزدەلىپ، شەشىم تاۋىپ وتىردى.   

قازاق حاندارىنىڭ ٴدىن جولىنداعى ۇستازى قوجا-مولدالار بولسا، ەل بيلەۋدە ولار بيلەر كەڭەسىنە كوبىرەك جۇگىنگەنى تاريحتان بەلگىلى. ٴاز تاۋكەنىڭ 34 باپتان تۇراتىن «جەتى جارعىسىنىڭ» 3 بابى عانا دىنگە قاتىستى بولسا، قالعان 31 بابى ادام قۇقىقتارى مەن قوعامدىق قاتىناستارعا قاتىستى بولعان. 

ٴدىن قاتىناستارىن رەتتەگەن باپتارعا توقتالساق، «جەتى جارعىنىڭ» 6-بابىندا «جەتى ادام كۋا بولىپ، قۇدايعا ٴتىل تيگىزگەنى دالەلدەنسە، تاس لاقتىرىپ ولتىرىلەدى» دەلىنەدى. اڭداپ قاراعاندا، بۇل جەردە سەنىم بوستاندىعىن شەكتەۋ ەمەس، كەرىسىنشە قازىرگى زايىرلىلىق قاعيداتتارىندا دا قولدانىلاتىن «وزگەلەردىڭ سەنىمىنە قول سۇقپاۋ، ٴدىني سەزىمىن قورلاماۋ» قاعيداتى ۇستەم تۇرعانىن اڭعارۋعا بولادى. «جەتى جارعى» تۋىنداعان كەزەڭدە اللاعا ٴتىل تيگىزۋ ٴبىرتۇتاس ٴدىني تانىمعا يە ٴداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ بارلىق مۇشەسىن قورلاۋمەن تەڭ بولىپ تابىلعانى ايقىن. بۇل ورايدا مۇحاممەد پايعامباردىڭ مۇسىلمان بالاسىنا جاراتۋشىعا ٴتىل تيگىزۋ تۇرماق، وزگە ٴدىن وكىلدەرىنىڭ اللاعا ٴتىل تيگىزۋىنەن ساقتانۋ ماقساتىندا ولاردىڭ قۇدايلارىنا قاتىستى قورلاۋ سوزدەرىن ايتپاۋدى دا وسيەت ەتۋىنىڭ ٴمانى زور ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. «جەتى جارعىداعى» اتالمىش جاعداي بىرەن-ساران بولسا دا ەل ىشىندە ورىن الىپ وتىرعان. بۇل نورمانى ساقتاۋ ەل ىشىندە الاۋىزدىق تۋىنداۋىنىڭ الدىن الۋ، يدەولوگيالىق تۇتاستىقتى ساقتاۋ، ٴوز كەزەگىندە يسلامنىڭ ىزگىلىكتى قاعيدالارىنا ادال بولۋ ارەكەتىن كوزدەگەنى ايقىن.

«جەتى جارعىنىڭ» 7-بابى بويىنشا «ٴوزگەدىنگەكىرىپ، كٴاٴپىربولعاناداممال-مٴۇلكىنەنايىرىلادى». بۇل باپ قازاق اراسىندا ٴوسىپ، مۇسىلماندىق تاربيە العان ادامنىڭ وزگە دىنگە ٴوتىپ كەتۋىنە قاتىستى ايتىلعان. وندايلاردى قازاق ٴبىرتۇتاس تاريحي تانىم، بىرەگەي ۇلتتىق سانا نەگىزىندە «ٴدىنىن ساتقان» دەپ تانىعان. ونىڭ وزىندە دە قازىرگى جالعان جيھادشىلار سەكىلدى ٴولتىرۋ جازاسىن ەمەس، شاريعات اياسىنداعى مال-مۇلكىن تاركىلەۋدى قولدانعان. ال تۋمىسىنان وزگە ٴدىندى ۇستانعان باسقا ۇلت پەن ٴدىن وكىلدەرىنە قازاق قاشاندا مامىلەگەر مىنەز تانىتتى. بۇل ەرەجە دە ٴداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ تۇتاستىعىن، ٴدىن بىرلىگىن ساقتاۋدى كوزدەگەن قاعيدات بولىپ تابىلادى. قازىرگىدەي سان ۇلت ساپىرىلىسىپ، كوپ ٴدىن جايلاعان قوعام ەمەس، بىرتەكتى سانا، بىرەگەي بولمىسقا يە بولعان ٴداستۇرلى قوعامدا ٴوز داۋىرىندە ۇيلەسىمدىلىكتى ومىرشەڭ ەتكەن وسىنداي قاعيداتتار بولاتىن.

«جەتى جارعىنىڭ» 8-بابى بويىنشا «وزىنە-وزى قول سالعاندار بولەك جەرلەنەدى». بۇل – يسلام قاعيداتتارىمەن ۇشتاساتىن، ٴارى ٴوز ومىرىنە قول سالۋدىڭ ولىمنەن كەيىنگى سالدارىن دا ەسكەرتىپ، ٴداستۇرلى-داستۇرسىز كەز كەلگەن قوعام مۇشەسىنە ساباق بولاتىن ۇستانىم بولىپ تابىلادى.

وركەنيەتكە ۇمتىلعان ورەلى قوعام ٴوز تاريحىنىڭ تۇششىسىنان عانا ەمەس، اششىسىنان دا ساباق الا ٴبىلۋى قاجەت. ٴبىزدىڭ تاعىلىمدى تاريحىمىز ٴدىني سەنىم بوستاندىعىن ٴوز مۇددەلەرىنە پايدالانىپ، شەكتەن شىعۋدىڭ قاسىرەتتى سالدارىنا دا كۋا. جان-جاقتان قاپتاعان ٴدىن تاراتقىشتاردىڭ «ٴارى تارت تا، بەرى تارت» ارەكەتتەرىنىڭ، مول دۇنيەسىنىڭ، ٴتاتتى ٴتىلىنىڭ قۇربانى بولىپ، ٴبىرتۇتاس سەنىمىنەن ايرىلىپ، ٴار ٴدىننىڭ جەتەگىندە كەتكەن ەل يەلەرىنىڭ تولاسسىز قىرقىستارىنىڭ سالدارىنان قازاق دالاسىندا داۋىرلەگەن داڭقتى حازار قاعاناتى جەر بەتىنەن جوعالدى. حازاريا قاسىرەتى – تۇركىنىڭ ٴتول تاريحىنداعى زايىرلى مەملەكەت يدەيالارىن جالعان قۇندىلىقتارعا جەم ەتۋدىڭ اششى سالدارى مەن ساباعى.

ايتىلعانداردان اڭعاراتىنىمىزداي، «زايىرلىلىق» جانە «جوعارى رۋحانيات» سەكىلدى اينىماس ومىرشەڭ قۇندىلىقتاردى وسكەلەڭ بۋىننىڭ ساناسىنان وتكىزىپ، جۇرەگىنە جەتكىزىپ بەرگىمىز كەلسە، ونىڭ ونەگەلى مىسالدارى ٴتول تاريحىمىزدا تۇنىپ تۇر. سولاي ەتۋگە ٴبىز ٴماجبۇرمىز دە، ويتكەنى بابا تاريحتان باستاۋ العان باستامالار عانا جاڭا تاريحقا جول تارتپاق.

 

اينۇر ٴابدىراسىلقىزى، 

قازاقستان رەسپۋبليكاسى 

مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى 

ٴدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى 

عىلىمي-زەرتتەۋ جانە  تالداۋ 

ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، فيلول. ع. ك.

 

وقىلدى 2654 رەت
joomshaper
top