قايىرىمدىلىق مەشىت سالۋمەن عانا ولشەنبەيدى!

سەيسەنبى، 10.01.2017
Қайырымдылық мешіт салумен ғана өлшенбейді!

بالا كەزىمىزدە قاريالاردىڭ «مالىم – جانىمنىڭ ساداقاسى، جانىم – ارىمنىڭ ساداقاسى»، «ساداقا بەرىپ، جانىڭدى ساقتا» دەگەن سوزدەرىن ٴجيى ەستۋشى ەدىك. ٴبىراق، ويناپ ٴجۇرىپ، تاربيەلىك ٴمانى زور مۇنداي سوزدەردىڭ مازمۇنىنا تەرەڭ بويلاي قويمادىق. ساداقا دەپ اۋىل يتتەرىن ۇرگىزىپ، اۋلا-اۋلاعا كىرىپ، قولىندا ٴداۋ دورباسى بار ەسىك قاعىپ جۇرەتىن قايىرشىعا بەرەتىن اقشا دەپ بىلدىك. الايدا، ساداقانىڭ ٴمانى دە، مازمۇنى دا كەڭ ەكەن.

بۇگىندە قوعامىمىزدا دىنگە قىزىعۋشىلىق جاندانىپ، قازاق رۋحانياتىنداعى وسىنداي ٴدىني قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا زەردەلەۋ زامان تالابىنا اينالدى. وسىنداي حالىقتىڭ سالت-داستۇرىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن ٴدىني ۇعىمداردىڭ ٴبىرى «ساداقا».

«ساداقا» – اراب ٴسوزى، ماعىناسى اللانىڭ ريزالىعىن الۋ ٴۇشىن مۇقتاج جانعا قايىر-ساداقا بەرۋ. ال ەندى بۇل ٴسوزدىڭ كەڭ ۇعىمداعى ماعىناسى بوتەن ماقسات كوزدەمەي، شىن جۇرەكتەن تەك اللا ٴۇشىن دەپ جاسالعان كەز كەلگەن قايىرىمدىلىق. ساداقا تەك اقشالاي بەرىلمەيدى. ساداقانىڭ جەكە ادامعا ورىنداۋى مىندەت بولعان پارىز جانە ٴناپىل (قوسىمشا) تۇرلەرى بولادى. پارىز دەگەنىمىز، قۇداي تاعالا پەندەسىنە ٴوزى ٴناسىپ ەتكەن مال-مۇلكىنەن ٴتيىستى مولشەردە، بەلگىلەنگەن كەزەڭىندە ساداقا الۋعا لايىق ادامدارعا بەرىپ تۇرۋدى مىندەتتەدى. ساداقانىڭ بۇل ٴتۇرىن ٴبىز زەكەت دەپ بىلەمىز:

«شىن مانىندە ساداقالار (زەكەتتەر) اللا تاراپىنان ٴبىر پارىز...». اياتتىڭ كەلەسى بولىگىندە ساداقانى كىمگە بەرۋ كەرەكتىگى ايتىلادى: «قولى تار پاقىرلارعا، تۇگى جوق مىسكىندەرگە، ونى جيناۋعا بەلگىلەگەندەرگە، كوڭىلى اۋلاناتىندارعا (جاڭا مۇسىلماندارعا)، قۇلدى ازات ەتۋگە، بورىشتىلارعا، اللا جولىنا جانە جولدا قالعاندارعا بەرىلەدى»  (تاۋبە: 60).

زەكەت – يسلام ٴدىنى بەلگىلەگەن مولشەرى بويىنشا باق-داۋلەتتى ادامداردىڭ جيعان مال-دۇنيەسىنەن، اياتتا كەلتىرىلگەن مۇقتاج جاندارعا بەرىلۋى قاجەت ٴبىر بولىگى. «زەكەت» ٴسوزى دە اراب تىلىنەن ەنگەن ٴسوز، ماعىناسى تازارۋ دەگەندى بىلدىرەدى. داۋلەتتى ادام مالىنىڭ ٴتيىستى مولشەرىن مۇقتاجدارعا بەرۋ ارقىلى قولىنداعى بايلىقتى تازارتىپ، (ونى ٴتۇرلى بالەدەن، وت، سۋ اپاتتارىنان، ۇرى-قارىدان) ساقتاپ وتىرادى. بۇعان قوسا زەكەت قوعامدا باي مەن كەدەيدىڭ، داۋلەتتى مەن جارلىنىڭ اراسىن جاراستىرىپ، ولاردىڭ بىر-بىرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن وياتادى، كەدەي ادام بايدىڭ مۇلكىنە كوز تىكپەيدى جانە ت.ب. ويتكەنى، داۋلەتتى ادام وزىنە پارىز بولعان زەكەتتى مۇقتاجدارعا بەرۋى ارقىلى قۇدايدىڭ دا ٴامىرىن ورىنداماق، ادامنىڭ دا كوڭىلىنەن شىقپاق. سوندىقتان زەكەت يسلامداعى بەس پارىزدىڭ ٴبىرى، ياعني ٴدىندى كوتەرىپ تۇرعان بەس ٴۇستىننىڭ بەسىنشىسى – زەكەت. مۇنىڭ ماڭىزىن وسىدان اڭعارساق بولادى.

مەنىڭ وسى شاعىن ماقالا بارىسىندا توقتالماق بولعان تاقىرىبىم - ساداقانىڭ ٴناپىل ٴتۇرى.

ٴناپىل (قوسىمشا) ساداقاعا كەلەر بولساق، جوعارىدا ايتقانىمىزداي مۇنى قۇداي تاعالا پارىز قىلماعان. جۇمىر باستى پەندەنىڭ ٴوزى اللا ٴۇشىن دەپ ىقىلاسىمەن مۇقتاج جانعا بەرگەن مالى، اتاعان مۇلكى نەمەسە جاساعان  ٴتۇرلى قايىرىمدىلىق امالدارى جاتادى.

ساداقا – ادام مەن قۇدايدىڭ اراسىنداعى ىقىلاستى امال. ادەتتە، زەكەت جاريا بەرىلسە، ساداقا جاسىرىن بەرىلەدى. ادام ساداقانى نە ٴۇشىن بەرەدى؟ قۇداي تاعالا ٴبىزدىڭ ساداقامىزعا مۇقتاج با؟ ارينە، مۇقتاج ەمەس، كەرىسىنشە ساداقا بەرىپ تۇرۋعا، ادام بالاسى مۇقتاج. ساداقا ادامنىڭ جەكە باسىنا نەمەسە بالا-شاعاسىنا كەلۋى مۇمكىن پالەكەت كەسىرىنىڭ الدىن الادى، ودان ساقتايدى.  ٴجۇسىپ بالاساعۇن «قۇتتى بىلىگىندە» بىلاي دەپ باياندايدى:

دۇعا وقىپ، «ساقتا» دەپ حان جالىندى،

قولىن جايىپ، جاراتقانعا تابىندى ...

كەم-كەتىككە مال تاراتتى، سۇيەر دەپ،

ۇمىتتەنىپ، شاراپاتى تيەر دەپ.

دەمەك، ساداقا شىنايى جۇرەكتەن شىعىپ، قۇدايعا ىزگى نيەتپەن جاسالاتىن قۇلشىلىقتىڭ ٴتۇرى. ٴبىز كۇيبەڭ تىرشىلىكپەن ٴجۇرىپ، پارقىنا بارماساق تا، ساداقا بەرۋ ارقىلى قۇلشىلىق جاسايمىز. بىرەۋگە ساداقا بەرسەك نەمەسە قايىرىمدى ٴىس ىستەسەك «قۇداي وزىمە قايتارادى»، «جولىم بولسىن»، «قۇداي اماندىعىن بەرسىن»، «كاسىبىمە بەرەكە ٴبىتسىن» دەگەن ويمەن جاسايمىز. وسىلايشا ساداقاعا مۇقتاج كىم، قۇداي تاعالا ما الدە ٴبىز بە؟ دەگەن سۇراققا دا جاۋاپ تاپقان بولدىق.

«قۇداي بەرگەنگە بەرەدى»، «بەرسەڭ كەم بولمايسىڭ» دەپ جومارتتىققا جىگەرلەندىرۋى قازاق حالقىنىڭ قايىرىمدىلىقتى قادىرلەيتىنى تەكتىلىگىن رامىزدەيدى. راسىندا بەرگەن ادامنىڭ مالىنا بەرەكە بىتەدى. ٴبىر كۇنى ابدۋراحمان يبن اۋف ەسىمدى ساحابا پايعامبارعا (س.ع.س) كەلىپ:

– مەندە سەگىز مىڭ ديرھام بار ەدى. اللانىڭ جولىنا ٴتورت مىڭ ديرھامدى بەرىپ، قالعان ٴتورت مىڭدى ٴوزىمنىڭ وتباسىما الىپ قالدىم – دەيدى.

اللانىڭ ەلشىسى (س.ع.س):

– سەنىڭ اللا جولىندا جۇمساعان جانە وتباسىڭ ٴۇشىن الىپ قالعان بايلىعىڭا اللا بەرەكەسىن بەرسىن! – دەپ باتاسىن بەرەدى. شىنىمەن دە ۋاقىت وتە اللا تاعالا ابدۋراحمان يبن اۋفتىڭ مالىنا بەرەكە دارىتادى.

ساداقا بەرۋ ادامنىڭ ٴوز ىقتيار-ەركىمەن بەرەتىن دۇنيەسى. ادام قانداي مولشەردە بولماسىن ساداقا بەرمەس بۇرىن وزىمەن ٴوزى كەڭەسىپ، ىشكى دۇنيەسىمەن كۇرەسىپ، شەشىم قابىلداپ، ساداقا بەرەدى. ويتكەنى، جاراتۋشى ادامدى بايلىقتى، دۇنيە-مالدى جاقسى كورەتىن ەتىپ جاراتقان. ماڭداي تەرىڭمەن تاپقان، قالتاڭداعى جەكە مالدان، باسقا ادامعا ٴبولىپ بەرۋ وڭاي ەمەس. سول ٴۇشىن ادام، ٴوزىنىڭ دۇنيە قۇمارلىعىن جەڭىپ، ساداقا جاساۋى – ەرلىك. ال ساداقا بەرۋ – ۇلكەن ساۋاپ ٴىس. سوندىقتان دا ٴدىن يسلام «ساداقا بەرسەڭ، مال-جانىڭ امان بولادى»، «ساداقا مالىڭا بەرەكە دارىتادى»، «ساداقا سەنى پالە-جالادان قوريدى» دەپ بەرگەن ساداقاڭنىڭ قايتارىمى مول بولارىن ايتىپ، جىگەرلەندىرەدى ياعني، جاساعان قايىرىمدى ٴىسىڭ بۇل دۇنيەدە ٴھام اقىرەتتە قايتارىمسىز قالمايدى. قازاقتىڭ «قۇدايدان قايتادى» دەپ ايتۋى وسىنى بىلدىرسە كەرەك. ٴبىز بالا كەزىمىزدەن «جاقسىلىق ىستەسەڭ مىندەت قىلما»، «جاقسىلىقتىڭ قايتارىمىن ادامنان كۇتپە، قۇدايدان قايتادى» دەپ تاربيە كورىپ وسكەن ەلمىز. اتقا مىنەر ەل ازاماتتارىمىزدىڭ كوپتەگەن قايىرىمدى ٴىس جاساۋى، جەتىمدەردى ەسىركەۋى، پاناسىزدارعا ٴۇي سالۋى سياقتى كوپتەگەن ٴىس-شارالار مەن اكسيالارعا اشىق جانە جاسىرىن تۇردە ات سالىسۋلارىنىڭ بىردەن ٴبىر سەبەبى – «قۇدايدان قايتادى» دەگەن سەنىم. ادام وسىنداي سەنىمنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن قايىر جاساپ، مۇقتاج جاندارعا قايتارىمسىز مال بەرەدى. مۇسىلمانشىلىق تاربيە وسىنى ۇيرەتەدى. ماسەلەن ٴابۋ ھۋرايرانىڭ (ر.ا.) اللا ەلشىسىنەن جەتكىزگەن (س.ع.س.) مىنا ٴحاديسىن كەلتىرەيىك:

«ادام ولگەن سوڭ ونىڭ ٴۇش امالىنان باسقاسى توقتاتىلادى: (ولار) ٴجۇرىپ تۇراتىن ساداقاسى، پايدالى ٴبىلىمى  جانە وزىنە دۇعا ەتەتىن پەرزەنتى» (ٴمۇسليم).

حاديستە ايتىلعان ٴجۇرىپ تۇراتىن ساداقا دەگەنىمىز: ادامنىڭ قايتىس بولماي تۇرىپ، كوزى ٴتىرى كەزىندە بەرگەن ساداقالارى ياعني، جاساپ ۇلگىرگەن قايىرىمدى ىستەرى، مەشىت سوقسا، مەكتەپ كوتەرسە، جول سالسا، اعاش وتىرعىسزا، بۇلاق كوزىن اشسا جانە ت.ب. ياعني، قالدىرعان امالى وزىنەن كەيىنگى ادامداردىڭ قاجەتىنە جاراپ، سولارعا پايداسىن تيگىزىپ كەلسە مىنە، ٴجۇرىپ تۇراتىن ساداقا وسى. ونىڭ ساۋابى ٴوز يەسىنە جەتىپ وتىرادى.

پايدالى ٴبىلىم دەگەنىمىز – ارتىندا قالعان كىسىلەرگە وبال مەن ساۋاپتى ايتىپ، جاقسى مەن جاماندى ۇيرەتىپ، كەيىنگىلەر ٴۇشىن پايدالى ٴبىلىم مەن عىلىم قالدىرىپ كەتسە. مىنە، مارقۇمنىڭ ارتىنان ساۋبى ۇزدىكسىز جالعاسىپ وتىراتىن امال وسى.

وزىنە دۇعا قىلاتىن پەرزەنتى – اكەسىنىڭ ارتىنان اللاعا ٴمىناجات ەتىپ، ونىڭ جارىلقاۋىن سۇراپ، ساۋاپ باعىشتاپ، قۇران وقىپ وتىراتىن تۇياق قالدىرىپ كەتۋ كەرەك. بالاسى اكەسى ٴۇشىن ۇنەمى دۇعا ەتىپ وتىرادى. حاديستەن بايقاعانىمىزداي قايىرىمدى ٴىس – ساداقا. ول نەعۇرلىم جالعاسىمدى بولسا، سوعۇرلىم ساۋاپتى ٴارى قۇندى.

ادام وزىنەن كەيىن ەسىمىنىڭ ۇمىت بولىپ كەتكەنىن قالامايدى. كەيىنگى بۋىن ٴسىزدى جاقسى سوزبەن ەسكە الىپ وتىرسا، نەسى جامان. «مىناۋ پالەنشەنىڭ كوزى»، «مىناۋ تۇگەنشەنىڭ سالىپ كەتكەن جولى نەمەسە وتىرعىزعان اعاشى، كوتەرگەن مەشىتى...» دەپ ايتىلعان اڭگمەلەردىڭ كۋاسى بولىپ تا ٴجۇرمىز. مۇنداي كىسىلەردىڭ وزىنەن كەيىن قالدىرىپ كەتكەن ۇزدىكسىز جالعاسىپ كەلە جاتقان قايىرىمدى ىستەرىنە ٴتىپتى قىزىعا قارايسىڭ. ٴجۇرىپ تۇراتىن ساداقا دەگەن وسى.

كەيبىر ازاماتتار ٴجۇرىپ تۇراتىن ساداقا دەپ تەك مەشىت سالۋ دەپ تۇسىنەدى. ارينە، مەشىت قاسيەتتى ورىن، ونىڭ ورنى بولەك، ٴبىراق ٴجۇرىپ تۇراتىن ساداقانىڭ ٴتۇرى كوپ. ٴجۇرىپ تۇراتىن ساداقاعا جوعارىداعى حاديستە ايتىلعانداي وزىنەن كەيىنگى ۇرپاق ٴۇشىن پايداسى جالعاساتىن (مەكتەپ، بالا-باقشا كوتەرۋ، سۋدىڭ كوزىن اشۋ، جولاۋشىلار وتىرىپ دەمالاتىن ورىن سالۋ، جەمىس اعاشتارىن وتىرعىزۋ، مەدرەسە سالۋ سياقتى ت.ب.) كوپتەگەن ىزگى امالدار جاتادى.

ادەتتەگىدەي ٴىس-ساپاردىڭ بىرىندە مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، تولەبي اۋدانىندا بولدىم. اۋدان اكىمى ورىنباسارىمەن تانىسىپ، ەل-جۇرت اماندىعىن سۇراسىپ وتىرىپ، مىناداي اڭگىمە ەسىتتىم. اۋدانعا قاراستى ەلدى-مەكەندەردىڭ ٴبىرىنىڭ تۋماسى، ىسكەر جىگىت اۋىلىنا مەشىت سوعىپ بەرۋدى قالايدى. ٴبىراق اۋىلدا ٴۇش مەشىت كوتەرىلىپ قويعان كورىنەدى. ٴسويتىپ الگى جىگىت ويلاعانىنداي مەشىت سالماپتى، نە مەشىت ورنىنا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قاجەتىنە سايكەس باسقا دا نىسانا كوتەرمەپتى. ارينە، ول ازاماتتىڭ نيەتى تەك مەشىت سالۋ بولعان شىعار، نيەتى قابىل بولسىن، ىزگى نيەت. قايىرىمدىلىق جاسايمىن دەگەن دەمەۋشىلەر دە كوپ بولسىن. ٴبىراق، ٴجۇرىپ تۇراتىن ساداقا جاسايمىن، حالىقتىڭ باتاسىن الامىن دەگەن ادام سول اۋىل تىرشىلىگى مەن تۇرمىسىنىڭ قاجەتتىلىگىن ەسكەرگەنى دۇرىس. وسىنى ەسكەرىپ، اۋىلدا باسقا دا نىسانا ورىندارىن سالىپ، قايىرىمدىلىق ىستەۋگە جول كوپ. مىسالى، بالدىرعاندارعا ارناپ بالا-باقشا كوتەرۋ، اۋىلعا ەمحانا سالۋ، اۋىز سۋدىڭ كوزىن اشۋ، مەكتەپ سالۋ سياقتى امالداردىڭ بارلىعى دا قايىرىمدى ٴىس، ٴجۇرىپ تۇراتىن ساداقا. ويتكەنى اۋىلدا تالاي وتباسى بالالارىن «جۇرت قاتارلى» بالا-باقشاعا بەرە الماي كەلەدى. اۋىلدىق ەمحانا تۇگىل، وتباسىلىق دارىگەردىڭ الدىن كورمەگەن وتباسى قانشاما... دارىگەردىڭ ٴبىر كەڭەسى ٴۇشىن شالعاي ەلدى مەكەننەن ساعاتتاپ، ارنايى اۋدان ورتالىعىنا كەلەتىن اۋىل ادامدارى قانشا... سول سياقتى قىستا قار ەرىتىپ، كۇزدە جاۋىن سۋىن جيناپ، جازدا كورشى اۋىلدان سۋ تاسىپ نەمەسە قارا سۋدى ساتىپ الىپ وتىرعان وتانداستارىمىز قانشاما... وسىنداي ٴبىر اۋىلعا سۋ قۇبىرىن جۇرگىزىپ، ياكي بولماسا قۇدىق قازىپ، تازا ٴارى ٴمولدىر سۋ كوزىن اشسا مول ساۋاپقا كەڭەلمەك. قاجەتتىلىگى مەن مۇڭ-مۇقتاجى بار وسىنداي ادامداردىڭ ساۋابىن الۋدان اسقان قايىر بار ما؟

يسلام تاريحىنا نازار سالساق، مىناداي وقيعانى كورەمىز. ٴابۋ ھۋرايرادان (ر.ا.) جەتكەن ريۋايات بويىنشا ٴبىر كۇنى اللانىڭ ەلشىسى (س.ع.س.) قاسىنداعى ساحابالارعا مىنا ٴبىر عيبراتتى اڭگىمەنى ايتىپ بەرەدى:

كۇندەردىڭ بىرىندە جول جۇرگەن ٴبىر ادام قاتتى شولدەپ، قۇدىق تابادى. قۇدىقتىڭ ىشىنە ٴتۇسىپ، ٴشولىن قاندىرىپ جوعارىعا قايتا شىقسا ٴتىلى سالاقتاپ، ٴشول قىسىپ تۇرعان ٴيتتى كورەدى. ول قاتتى شولدەگەنى سونشا ىلعال توپىراقتى جالاپ جاتىر ەكەن. الگى ادام:

– مىنا سورلى يت، الگىندە شولدەن قىسىلعان مەن سياقتى ابدەن سۋساعان ەكەن – دەپ قۇدىققا قايتا تۇسەدى. كەبىسىنە سۋ تولتىرىپ العان ول، ونى اۋىزىمەن تىستەپ جوعارى كوتەرىلەدى دە يتكە سۋ بەرەدى. اللا وعان وسى امالىنا ريزا بولىپ، ونىڭ بارلىق كۇناسىن جارىلقايدى»، – دەدى.

سوندا ساحابالار:

– ۋا، اللانىڭ ەلشىسى! سوندا جانۋارلار ٴۇشىن دە ساۋاپ جازىلادى ما؟

پايعامبار (س.ع.س.):

– ٴاربىر تىرشىلىك يەسى ٴۇشىن ساۋاپ بار – دەپ جاۋاپ بەرەدى».

بۇل اڭگىمەدەن شىعاتىن ٴتۇيىن، مۇقتاج جاننىڭ قاجەتىن وتەۋ – ساۋاپ، قايىرلى ٴىس. ٴتىپتى، ٴتورت اياقتى ماق ۇلىق ٴۇشىن دە جارىلقاۋ بار. ال ەندى ىشەتىن سۋى جوق ەلدى-مەكەنگە تازا سۋ جۇرگىزىپ بەرگەن نەمەسە حالىق يگىلىگى ٴۇشىن ەمحانا سالىپ، مەدرەسە كوتەرگەن جاننىڭ ساۋابىن قانشالىقتى بولاتىنىن ويلاي بەرىڭىز...

ٴجۇرىپ تۇراتىن ساداقانىڭ ماقساتى دا مۇقتاج جانداردىڭ قاجەتىن وتەۋگە باعىتتالادى. سول ساداقانىڭ راحاتىن كورگەن ادام قۋانىپ، قاجەتى وتەلگەن سايىن، ونىڭ ساۋابى سول قايىرىمدى ٴىستى جاساعان ادامعا بارىپ تۇرادى. الگى ساۋاپتى ٴىس نەعۇرلىم ۇزاق بولسا، ونىڭ ساۋابى دا سوعۇرلىم ۇزدىكسىز جالعاسا بەرمەك.

جالپى، ساۋاپ تاباتىن جاعدايلار جەتىپ جاتىر، ەڭ باستىسى ساۋاپتى ٴىس جاسايمىن دەگەن ازامات دۇرىس نيەتتە بولۋى قاجەت. قايىرلى ٴىستى اتاق پەن ابىروي الۋ ٴۇشىن ەمەس، جاراتۋشىنىڭ رازىلىعىن الۋ ماقساتىندا باستاۋى شارت. ٴدىن يسلامدا قايىرىمدى ٴىس باسقالاردىڭ قاجەتىن وتەۋ ارقىلى، جاراتقاننىڭ رازىلىعىنا يە بولۋ ٴۇشىن جاسالادى. ايتپەسە، ساۋاپتىڭ اۋىلى الىس. ەلدىڭ كوركەيۋىنە، حالقىمىزدىڭ ٴدىني جانە رۋحاني دامۋىنا، جاستاردىڭ دۇرىس تالىم-تاربيە الۋىنا ۇلەس قوسامىن دەگەن ەر ازاماتتارىمىز كوپ بولعاي.

جالعاس سادۋاحاس ۇلى،

ٴدىنتانۋشى، فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ كانديداتى

وقىلدى 326 رەت
joomshaper
top