نامازدا رۋكۋعتان كەيىن قولدى كوتەرۋ دۇرىس پا؟

بەيسەنبى، 05.01.2017
Намазда рукуғтан кейін қолды көтеру дұрыс па?

قازىرگى تاڭدا سىرت مەملەكەتتەردە وقىپ كەلىپ، وزدەرىن «تازا يسلامنىڭ وكىلدەرى، ٴسالاف» دەپ اتايتىن، وزدەرىنىڭ شەت ەلدىك شەيحتارىنىڭ عانا كوزقاراسىن دۇرىس، قالعاندارىن اداسقان دەپ سانايتىن، شالا ساۋاتتى ٴدىنبۇزار شەيحسىماقتاردىڭ بار ەكەنى ٴمالىم. ۋاحاپشىلدىق ىندەتىنە شالدىققان وسى دىندە شەكتەن شىعۋشىلار ٴتورت ٴمازھابتى جوققا شىعارىپ، بەسىنشى جاڭا «ٴمازھابسىز ٴمازھاب» قالىپتاستىرۋعا تىرىسۋدا. ولار حانافي ٴمازھابىنىڭ نەگىزىندە سان عاسىرلار بويى وقىپ كەلگەن مۇسالمان حالقىمىزدىڭ نامازدارىن جارامسىزعا شىعارىپ، ەلدىڭ مازاسىن قاشىرۋ ارقىلى ٴدىني الاۋىزدىقتارعا بوي الدىرىپ، ۇلكەن بۇلىككە سەبەپ بولۋدا.

فيقھ ٴىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان، ەڭ ٴىرى مەكتەپتىڭ ٴبىرى سانالاتىن حانافي ٴمازھابىنىڭ جەتەكشىسى، كۇللى مۇسىلمان جۇرتشىلىعى مۋجتاحيد دەپ مويىنداعان يمام اعزام ٴابۋ حانيفاعا «حاديستە ٴالسىز، كوپ حاديس بىلمەگەن» دەپ جالا جاۋىپ، دىنگە ىقىلاس قويعان جاماعات نازارىندا حانافي ٴمازھابىنىڭ بەدەلىن ٴتۇسىرىپ، ٴوز قاتارلارىنا قوسۋدى كوزدەۋدە.

ماسەلەگە كىرمەس بۇرىن اۋەلى مىنا نارسەنى ايتا كەتەيىك، فيقھتىق ٴمازھابتار ٴۇشىن يسلام شاريعاتىنىڭ نەگىزگى قايناركوزى – قۇران مەن سۇننەت ەكەندىگى ٴبىر اۋىزدان مويىندالعان ماسەلە. سوندىقتان دا مۋجتاحيد يمامداردى ٴدىننىڭ نەگىزدەرىنە نەمقۇرايلى قاراۋشىلىقپەن كىنالاۋ ٴدىني ماسەلەنىڭ تۇپ-توركىنىن بىلمەيتىن ساۋاتتىڭ تومەندىلىگىنەن بولىپ تابىلادى. نەگىزىنەن ٴمازھابتار اراسىنداعى ٴتۇرلى پىكىرلەردىڭ تۋىنداۋىنىڭ وزىندىك وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. (بۇعان قاتىستى كەڭىرەك مالىمەت الۋ ٴۇشىن قاراڭىز: م. يسا ۇلى، ق. جولدىباي ۇلى. يسلام عىلىمحالى. – الماتى، 2010، 27-35-بب.). ٴوز كەزەگىندە يمام ٴابۋ حانيفانى «حاديستە ٴالسىز» دەپ ايپتاۋ ورىنسىز. بۇل ماسەلەگە دە كەڭ توقتالىپ جاتپاي-اق قويايىق (قاراڭىز: ا. ادىلبايەۆ، ش. ادىلبايەۆا. يمام ٴابۋ حانيفا جانە حانافي ٴمازھابى. الماتى، 2011)

ەندىگى كەزەكتە كوزقاراستارىمىزدى دالەلدەي ٴتۇسۋ ٴۇشىن حانافي ٴمازھابى عالىمدارىنىڭ وسى ماسسەلەگە قاتىستى العا تارتقان حاديستەرىنە توقاتالا كەتسەك:

يمام بۇحاري مىناداي ٴبىر حاديس كەلتىرەدى: «مەنىڭ كورگەنىم، پايعامبارىمىز نامازدىڭ العاشقى تاكبىرىن ايتقاندا عانا قول كوتەردى. ودان وزگە (جەرلەردە) قولىن كوتەرگەن جوق» (يمام بۋحاري. قۋررات ٴال-ايناين№34 حاديس).

يمام تەرمەزيدىڭ حاديس جيناعىندا كەلگەن ٴبىر حاديستە پايعامبارىمىزبەن كوپ ۋاقىت بىرگە بولىپ، بىلىمدىلىگى مەن زەرەكتىلىگىمەن تانىلعان ايگىلى ساحابا ابدۋللا يبن ٴماسعۋد: «مەن سەندەرگە اللا ەلشىسىنىڭ نامازدى قالاي وقىعانىن كورسەتەيىن بە؟» دەپ، ناماز وقىدى. سوندا ەكى قولىن تەك نامازدىڭ باسىندا عانا ٴبىر رەت كوتەردى» دەگەن (تەرمەزي. ٴسۋنان №257) ٴدال وسى ماعىناداعى ٴحاديستى يمام ناساي دە كەلتىرگەن.

يمام ٴمۇسليمنىڭ حاديستەر جيناعىندا ٴجابير يبن سامۋرا (ر.ا) ارقىلى جەتكەن ٴبىر حاديستە بىلاي دەلىنگەن: «پايعامبارىمىز (س.ا.س.) ٴبىز جاققا قاراپ: «نەگە سەندەر اساۋ اتتىڭ قۇيرىعىنا ۇقساپ، قولدارىڭدى (قايتا-قايتا) كوتەرىپ جاتىرسىڭدار. نامازدا تىنىش تۇرىڭدار» دەدى (مۋسليم. 27-باپ/430-حاديس). مۋللا ٴالي قاري «فاتحۋ باب ٴال-ينايا بي شارح ٴان-نۋقايا» اتتى كىتابىندا وسى ٴحاديستى دالەلگە كەلتىرە وتىرىپ، رۋكۋع جانە ساجدەگە بارعاندا قول كوتەرۋگە بايلانىستى ۇكىمنىڭ جويىلعاندىعىن ايتقان.

حانافي ٴمازھابىنىڭ ايگىلى عالىمى بۋرحان ٴاد-دين ٴال-مارعيناني «ٴال-حيدايا» اتتى كىتابىندا مىناداي ٴبىر ٴحاديستى كەلتىرەدى: «پايعامبارىمىزدان جەتكەن ٴبىر حاديستە: «جەتى جەردەن باسقا جەردە قول كوتەرىلمەيدى. ولار: نامازداعى العاشقى تاكبىر، قۇنىت دۇعاسىنداعى تاكبىر، ەكى ايت نامازىنداعى تاكبىر جانە تورتەۋى قاجىلىق جاساۋ بارىسىندا» دەگەن (ٴال-حيدايا ٴشارح ٴال-بيدايا. «ٴدار ٴاس-سالام» باسپاسى، 2000 ج.، 1-ت.، 131-ب.). يمام ٴات-تاحاۋي دە ٴدال وسى ماعىناداعى ٴحاديستى ريۋات ەتكەن (نۋر ٴاد-دين الي يبن سۋلتان. ٴفاتحۋ ٴباب ٴال-ينايا بي شارحي كيتاب ٴان-نۋقايا، ماكتابا ٴات-تۋراس ٴۋا ٴال-ۋلۋم ٴال-ارابيا، 2010 ج. 1-ت.، 357-ب.)

يمام ٴات-تاحاۋي ٴوزىنىڭ «ماعاني ٴال-اسار» اتتى حاديس جيناعىندا وسى ماسەلەگە قاتىستى كوپتەگەن ريۋاياتتار كەلتىرگەن ەكەن. سولاردىڭ بىرنەشەۋىن عانا اتاپ وتەيىك: «پايعامبارىمىز (س.ا.س.) نامازدا تەك اۋەلگى تاكبىردە عانا قولىن كوتەرەتىن دە، بۇل قيمىلىن قايتالامايتىن»، ٴالي نامازدىڭ اۋەلگى تاكبىرىندە ەكى قولىن كوتەرەتىن. ودان كەيىن كوتەرمەيتىن»، پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) ەڭ جاقىن ساحابالارىنىڭ ٴبىرى ومار ٴال-فارۋق (ر.ا.) دا نامازدا ٴبىر-اق مارتە قولىن كوتەرەتىن. وسى ٴحاديستى كەلتىرگەننەن كەيىن يمام ٴات-تاحاۋي: «وماردىڭ (ر.ا.) ٴوزى دە قولدى تەك اۋەلگى تاكبىردە كوتەرگەن. بۇل حاديس – ساحيح. ويتكەنى، حاديس جەتكىزۋشى «راۋيلەردىڭ» اراسىندا ٴال-حاسان يبن ايياش دەگەن كىسى بار. ول سەنىمدى (سيقا) ٴارى حاديس سالاسىندا بەدەلدى كىسى» دەگەن. ساحابا ابدۋللا يبن وماردىڭ نامازعا تۇرعاندا قولىن العاشقى تاكبىردە عانا كوتەرگەندىگىن ٴمۇجاھيد بىلاي جەتكىزەدى: «مەن يبن وماردىڭ ارتىندا ناماز وقىدىم. ول نامازدىڭ تەك اۋەلگى تاكبىرىندە عانا قولىن كوتەرگەن ەدى».

سونداي-اق، ٴابۋ ٴداۋىت ٴوزىنىڭ حاديستەر جيناعىنىڭ «رۇكۇعتا قولدى كوتەرمەۋ» بولىمىندە ٴابۋ ھۋرايرادان (ر.ا.) مىنا ساحيح ٴحاديستى ريۋايات ەتەدى: «پايعامبارىمىز (س.ا.س.) نامازدى باستاعاندا ەكى قولىن ٴبىر-اق مارتە كوتەرەتىن ەدى» (باسقا دا حاديستەرگە قاتىستى كەڭىرەك مالىمەت الۋ ٴۇشىن قاراڭىز: تاحاناۋي. يلاۋ ٴسۋنان. كاراچي. 3-باسىلىم، 1414 ح.ج.، 3-ت.، 56-91-بب.، ا. قاسىم. دالەل-دايەكتەرىمەن ناماز وقۋ ۇلگىسى (حانافي ٴمازھابى بويىنشا)، استانا، 2013 ج.، 21-30-ب.

مىنە وسى كەلتىرىلگەن دايەكتەردەن حانافي عالىمدارىنىڭ ٴوز كوزقاراستارىن حاديسكە سۇيەنە وتىرىپ نەگىزدەگەندىگىنە ناقتى كوز جەتكىزەمىز. ال «وزگە ٴمازھاب يمامدارىنىڭ كەلتىرگەن حاديستەرىن نەگە قابىلداماعان؟» دەگەن ماسەلەگە كەلسەك، حانافي عالىمدارى وزىندىك ۇستانىمدارىنا سۇيەنە وتىرىپ، ول ماسەلەلەرگە جاۋاپتار بەرگەن. بۇل ۇستانىمداردىڭ دا جۇيەلى ويلاۋ ناتيجەسىندە ٴدىندى دۇرىس تۇسىنۋگە باعىتتالعان ۇمتىلىستىڭ جەمىسى ەكەندىگى بەلگىلى. بۇل جەردەگى ۇستانىم احاد حاديستەردى دالەلگە ساناۋ ماسەلەسىنەن كەلىپ شىققان. وسى احاد حاديستەردى قابىلداۋدا مۋجتاحيد يماماداردىڭ يجتيحادتارى ٴار ٴتۇرلى جانە ولاردىڭ ٴبارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋدەن تۋىنداعان. ەندى وسى سەبەپتەرگە قىسقاشا توقتالا كەتسەك. اۋەلى مىنا نارسەنى ايتا كەتەيىك حانافي عالىمدارىنا وزگە ٴمازھاب يمامدارى كەلتىرگەن حاديستەر جەتپەي قالىپ، ولار اتالمىش حادستەردى كورمەي قالعان ەمەس. حانافي عالىمدارى وسىنداي احاد حاديستەر بىر-بىرىنە قايشى كەلگەن جاعدايدا ولاردى دالەلەگە ساناۋدىڭ وزىندىك شارتتارىن بەلگىلەگەن. ٴبىز بارلىعىنا توقتالىپ جاتپاي، وسى ماسەلەگە قاتىستى ۇستانىمدارىن عانا قىسقاشا بايانداي كەتەيىك.

1. راۋي، ياعني ٴحاديستى جەتكىزۋشى كىسى ٴوزى جەتكىزگەن حاديسكە قايشى ىس-ارەكەت جاساماۋى قاجەت. ەگەر ٴوزى جەتكىزگەن حاديسكە قايشى امال ەتسە نەمەسە وعان قايشى ۇكىم ايتسا، وندا ريۋاياتى ەمەس، كەرىسىنشە ٴىس-امالى ەسەپكە الىنادى. بۇل جەردە ۇستاناتىن دالەلى مىناۋ: ەگەر راۋي ريۋاياتىنىڭ ۇكىمىن جوياتىن باسقا دالەل بىلمەگەندە، وندا ٴوزى ريۋايات ەتكەن حاديس بويىنشا امال ەتەتىن ەدى. سەبەبى ولاردىڭ پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) حاديستەرىنە قارسى كەلۋى مۇمكىن ەمەس. ەگەر ولاي ەتەتىن بولسا، وندا راۋيدەن تالاپ ەتىلەتىن «ٴادىل بولۋ» شارتىنا نۇقسان كەلتىرەدى. ولاي بولسا، مۇنداي جاعدايدا ساحابانىڭ ريۋاياتىن ەمەس، ونىڭ ٴىس-امالىن نەگىزگە الۋ قاجەت. ماسەلەن «رۇكۇعتا قول كوتەرىلەدى» دەگەن ٴحاديستى ريۋايات ەتكەن ابدۋللا يبن ٴماسعۋد، ابدۋللا يبن ومار، الي يبن ٴابي تاليب سىندى عالىم ساحابالار وزدەرى ريۋايات ەتكەن حاديستەرىنە وزدەرى قايشى ارەكەت ەتكەندىگىنە قاتىستى مالىمەتتەر دەرەك كوز كىتاپتاردا كەزدەسەدى. مىسالى، «ساحيح بۋحاريدە» ساحابا ابدۋللا يبن وماردان كەلگەن حاديستە پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) رۇكۇعقا يىلگەندە جانە بويىن تىكتەگەن كەزدە قولىن يىق تۇسىنا كوتەرگەندىگى ايتىلادى (جاميۋ ساحيحي ٴال-بۋحاري – 84-باب/736-حاديس.) ٴبىراق، كەيىننەن ول ٴوزى ايتقان اتالمىش حاديسكە قايشى ارەكەت ەتكەن. ٴمۇجاھيدتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ابدۋللا يبن ومار نامازدا تەك اۋەلگى تاكبىردە قولدارىن كوتەرەتىن. ساحابانىڭ بۇل ارەكەتى الگى ٴوزى كەلتىرگەن ٴحاديستىڭ ۇكىمىنىڭ جويىلعاندىعىن كورسەتەدى. ٴابۋ داۋىدتە ازىرەت اليدەن دە اللا ەلشىسىنىڭ رۇكۇعدا قولدى كوتەرگەندىگى جايلى حاديس ريۋايات ەتىلگەن. ايتسە دە، ازىرەت ٴاليدىڭ رۇكۇعدان كەيىن قولىن كوتەرمەگەندىگىنە قاتىستى دەرەك تە بار (ا. قاسىم. دالەل-دايەكتەرىمەن ناماز وقۋ ۇلگىسى).

2. احاد حاديس كوپ قايتالاناتىن جانە ٴاربىر مۇسىلماننىڭ ٴبىلۋى ٴتيىس نەگىزگى ماسەلەلەر جايىندا بولماۋى كەرەك. ياعني يسلام دىنىندە كۇندەلىكتى ومىردە ٴاردايىم قايتالانىپ، كەزدەسىپ وتىراتىن ماسەلەلەر بار. بۇلار مۇسىلمانداردىڭ ەڭ ٴبىرىنشى ورىندا بىلۋلەرى كەرەك ماسەلەلەر بولىپ تابىلادى. مىسالى، بەس ۋاقىت ناماز، دارەت، ورازا ت.ب. سەكىلدى ماسەلەرگە قاتىستى ۇكىمدەر. احاد حاديس مۇنداي ۇكىمدەردى باياندايتىن بولسا، حانافي ٴمازحابى بويىنشا ونىمەن امال ەتىلمەيدى. سەبەبى كوپ قايتالاناتىن ٴىس-امالداردى باياندايتىن حاديستەر مۋتاۋاتير نەمەسە ٴماشھۇر دارەجەسىنە شىعۋى ٴتيىس. ونداي ٴىس-امالداردى كوپشىلىكتىڭ بىلمەۋى مۇمكۇن ەمەس. وسى شارتقا بايلانىستى حانافي ٴمازحابى عالىمدارى ابدۋللاھ يبن وماردىڭ (ر.ا.) ريۋايات ەتكەن: «اللا ەلشىسى (س.ا.س.) رۋكۋعقا يىلەتىن كەزدە جانە باسىن رۋكۋعتان كوتەرگەندە ەكى قولىن كوتەرەتىن (ياعني تاكبىر الاتىن)[1]» دەگەن ٴحاديسى بويىنشا امال ەتپەگەن. سەبەبى ولاردىڭ ايتۋى بويىنشا، ناماز ەڭ كوپ قايتالانعان قۇلشىلىق جانە پايعامبارىمىز (س.ا.س.) ەگەر وسىلاي رۋكۋعقا يىلەتىن كەزدە جانە رۋكۋعتان كوتەرىلگەندە قولدارىن ٴاردايىم كوتەرگەن بولسا، وندا بۇل سۇننەت كوپتەگەن ساحابالار تاراپىنان ريۋايات ەتىلىپ ٴارى وزدەرى دە سۇننەتكە ساي ارەكەت ەتەر ەدى.

3.ٴ حاديستى جەتكىزۋشى راۋي فيقھتى تەرەڭ مەڭگەرگەن، مۇجتاحيدتىك ەرەكشەلىگىمەن كوزگە تۇسكەن كىسى ەمەس بولسا جانە ريۋايات ەتكەن ٴحاديسى قياس پەن شاريعي نەگىزدەرگە قاراما-قايشى كەلسە، وندا بۇل حاديس تە دالەل رەتىندە الىنبايدى. مىسالى، ٴبىر ساحابانىڭ پايعامبارىمىزدان (س.ا.س.) جەتكىزگەن حاديسىندە ايتىلعان ۇكىم قياس پەن شاريعات نەگىزدەرىنە قايشى بولۋى مۇمكىن. ونداي جاعدايدا سول ٴحاديستى جەتكىزگەن ساحابا ەگەر ٴتورت حاليفانىڭ ٴبىرى نەمەسە ابدۋللا يبن ابباس، ابدۋللا يبن ٴماسعۋد سەكىلدى ٴارى حاديس ٴراۋيى رەتىندە ٴارى فيقھتى تەرەڭ مەڭگەرگەن ەرەكشەلىكتەرىمەن تانىلعان ساحابا بولسا، وندا ول ارقىلى جەتكەن حاديسپەن امال ەتىلەدى. ال ەگەر راۋي ٴاناس يبن ماليك، ٴبىلال سەكىلدى تەك قانا حاديس جەتكىزۋشىسى رەتىندە تانىلعان، ٴبىراق فيقھ تۇرعىسانان تانىمال ەمەس ساحابا بولسا جانە جەتكىزگەن ٴحاديسى جوعارىدا ايتىلعانداي قياس پەن شاريعات نەگىزدەرىنە قايشى كەلسە، ونداي حاديسپەن نەگىزگە الىنبايدى. حانافي ٴمازحابىنىڭ مۇنداي شارتتى قويۋىنا راۋيلەردىڭ اراسىندا ٴحاديستى ماعىناسى بويىنشا ريۋايات ەتۋدىڭ كەڭ جايىلعاندىعى سەبەپ بولعان. مۇنداي جاعدايدا فيقھتى تەرەڭ مەڭگەرگەن ساحابا پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) ٴبىر ۇكىمدى بايانداعان ٴحاديسىن ريۋايات ەتكەندە نەگىزگى ماعىناسىن بەرىپ، ٴبىراق سوزدەرىن ٴوز سوزدەرىمەن ايتسا دا، ول سول ۇكىمنىڭ ماعىناسىن بەرەتىن سوزدەردى قولدانادى. سەبەبى ۇكىمنىڭ ماعىناسىن ٴدال بىلگەندىكتەن ونىڭ سوزدەرىن دە سول ماعىناعا ساي تاڭدايدى. ال ەگەر فيقھتى تەرەڭ مەڭگەرمەسە، ماعىناسى بويىنشا ٴحاديستى ريۋايات ەتكەندە سوزدەرىن ٴوز سوزدەرىمەن ايتۋ بارىسىندا تۋرا سول ۇكىمنىڭ ماعىناسىن بەرەتىن ٴسوزدى قولدانباۋى مۇمكىن. ال سينونيم سوزدەردىڭ ٴوزىنىڭ اراسىندا كەيدە ماعىنا جاعىنان ٴسال دە بولسا وزگەشەلىك بولاتىنىن ەسكەرەر بولساق، ٴحاديستى سوزبە-سوز جەتكىزبەي، تەك قانا جالپى مازمۇنىن جەتكىزۋ بارىسىندا حاديستەن شىعاتىن ۇكىمنىڭ ٴمانى دە اۋىسىپ كەتۋى مۇمكىن. سەبەبى ۇكىم شىعارۋ بارىسىندا ٴاربىر ٴسوزدىڭ بەرەر ماعىناسى زور.

ماسەلەن، كەيبىر ٴمازھاب وكىلدەرى رۋكعقا يىلگەندە جانە بويدى تىكتەگەندە ەكى قولدى كوتەرۋگە قاتىستى دالەل رەتىندە ۋايل يبن حۋجردىڭ (ر.ا) ٴحاديسىن كەلتىرىلگەن. وسىعان قاتىستى يمام تاحاۋي كەلتىرگەن ريۋاياتتا ٴال-مۋعيرا (ر.ا) بىلاي دەگەن: «يبراھيمگە ۋايلدىڭ «پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س) نامازدى باستاعاندا، رۋكۋعقا يىلگەندە جانە رۋكۋعتان باستارىن كوتەرگەندە ەكى قولىن كوتەرگەنىن كوردىم» دەگەن حاديسكە قاتىستى نە ايتاسىز؟» دەدىم. ول كىسى: «ەگەر ۋايل ول كىسىنىڭ سولاي جاسعانىن ٴبىر رەت كورگەن بولسا، ابدۋللا ولاي جاساماعانىن ەلۋ رەت كورگەن» دەدى. ۇلى تابيعيندەردەن ٴبىرى جانە يمام اعزامنىڭ ۇستازى يبراھيم ان-ناحايگە (ر.ا) وسى ماسەلە ايتىلعان كەزدە قاي ٴحاديستىڭ قابىلداۋعا لايىعىراق ەكەنىن انىقتاۋ ماقساتىندا ول ابدۋللا يبن ماسعۋدتىڭ (ر.ا) ٴحاديسىن جاۋاپ رەتىندە كەلتىرگەن. نەگىزىنەن ۋايل يبن ٴحۋجردىڭ (ر.ا) يمانعا كەلگەننەن كەيىن پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س) جانىندا بار-جوعى ٴبىر-اق اپتا بولىپ، ناماز وقۋدى ۇيرەنگەنى، سوسىن ەلىنە قايتىپ كەتىپ، كەيىن پايعامباردى (س.ا.س) قايتا كورمەگەندىگى انىق. ونىڭ ۇستىنە پايعامبارىمىز (س.ا.س) ول كىسىگە ۇيرەتۋ ٴۇشىن ارنايى مامىلە قىلعان. پايعامباردىڭ (س.ا.س) رۋكۋعقا باراردا جانە قايتاردا ەكى قولىن كوتەرمەگەندىگى جونىندە ٴحاديستى جەتكىزگەن ساحابا ابدۋللا يبن ماسعۋد (ر.ا) بولسا، ەڭ ٴبىرىنشى يمانعا كەلگەن جانە اللا ەلشىسىنە وتە جاقىن، عالىم ساحابالاردىڭ ٴبىرى. سوندىقتان ونىڭ جەتكىزگەن ٴحاديسى دالەلگە ساناۋعا لايىقتىراق سانالادى (مۇحاممەد سادىق مۇحاممەد يۋسۋف. «يسلامداعى تالاس تارتىستار» اتتى ەڭبەگىنەن).

بۇعان مىسال رەتىندە يمام اعزام مەن ايگىلى ٴحاديسشى عالىم يمام ٴاۋزاعي اراسىندا ورىن العان مىنا ٴبىر وقيعادا يمام ٴاۋزاعي يمام ٴابۋ حانيفادان رۋكۋعقا يىلگەندە جانە باستا كوتەرگەندە نەگە قولدارىن كوتەرمەيتىندىگىن سۇراعاندا پايعامبارىمىزدىڭ (ساللاللاھۋ ٴالايھي ٴۋا ٴساللام) تەك نامازدى باستاردا عانا ەكى قولىن كوتەرگەنى جايلى ساحيح حاديسكە سۇيەنگەنىن ايتقان. سوندا ٴاۋزاعي ٴوزى بىلەتىن ٴحاديستى حاديس جەتكىزۋشىلەردىڭ تىزبەگىمەن قوسا ايتقاندا يمام اعزام: «حامماد يبراھيمنەن، ال القاما ابدۋللادان ريۋايات ەتكەن حاديستە: ول (ابدۋللا يبن ٴماسعۋد): «مەن سەندەرگە اللاھ ەلشىسىنىڭ نامازدى قالاي وقىعانىن كورسەتەيىن بە؟» – دەپ ناماز وقىدى. نامازدا ەكى قولىن تەك ٴبىر-اق رەت كوتەردى» – دەگەن» دەي كەلە سوزدەرىن بىلاي ساباقتاعان: ٴاۋزاعي ٴالى دە ناقتىلاي تۇسكىسى كەلگەندەي: «مەنىڭ ٴحاديسىمدى جەتكىزگەن حامماد سەنىڭ ٴحاديسىڭدى ريۋيات ەتكەن ٴزۋحريدى فيقھ جاعىنان ون وراپ الادى. سول سەكىلدى يبراھيم ٴان-ناحاي دە ساليمنەن فيقھتى جاقسى مەڭگەرگەن. القاما دا ابدۋللا يبن وماردان كەم ەمەس. يبن وماردىڭ ساحابالىق دەڭگەيى بولسا دا، اسۋادتىڭ دا بىرنەشە ارتىقشىلىقتارى بار. ال يبن ٴماسعۋدتقا اتى اتالعانداردىڭ ەشبىرى بىلىم-بىلىگىمەن تايتالاسا المايدى» دەپ، ٴوزىنىڭ ايتقان ٴحاديسىنىڭ ريۋاياتشىلارى فيقھ ٴىلىمىن جەتىك مەڭگەرگەن، ٴبىلىمدى ادامدار ەكەندىگىن العا تارتادى(تاحاناۋي. يلاۋ ٴسۋنان. 3-ت.، 74-75-بب.). ياعني، ٴابۋ حانيفا حاديستىڭ ەڭ ابزالىن تاڭداعاندا راۋيلەردىڭ فيقھتى مەڭگەرۋ دەڭگەيلەرىنە دە ٴمان بەرگەن

وسى ايتىلعانداردان بىلايشا وي ٴتۇيمىز. ٴابۋ حانيفا مەن ونىڭ شاكىرتتەرى كەيبىر حاديستەردى نەگە الماعان دەگەنگە كەلسەك، ونىڭ جوعارىدا اتالعان جانە ودان دا باسقا كوپتەگەن سەبەپتەرى بار. سوندىقتان دا، حاديس ٴىلىمى مەن فيقھ ٴادىسناماسىن مەڭگەرمەي جاتىپ، پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) ٴومىربايانىن، ساحابالار ٴومىر سۇرگەن تاريحي كەزەڭ مەن ولاردىڭ ايات پەن حاديستەردى قالاي تالداپ، قالاي تۇسىنگەنىن بىلمەي جاتىپ، «مىناۋ ساحيح حاديسكە قايشى كەلەدى، سوندىقتان، ٴابۋ حانيفانىڭ كوزقاراسى دۇرىس ەمەس» دەپ، اعات ۇكىم بەرۋ ورىنسىز ٴھام نەگىزسىز، ەڭ باستىسى ابىرويسىز تىرلىك بولماق. بۇل تەك حاديس پەن فيقھ ماسەلەلەرىن تەرەڭ زەرتتەپ، ول جايلى وسى ۋاقىتقا دەيىن باسقا دا عۇلامالاردىڭ تۇجىرىمدارىن، ويلارىن وي سۇزگىسىنەن وتكىزىپ بارىپ وتكەندى بۇگىنگە، بۇگىنگىنى كەلەشەككە جالعاعان عيبرات مەكتەبى دەسە بولعانداي. ەستەن كەتپەيتىن ەرەكشە قابىلەتكە يە ٴھام ٴمۇجتاحيد عالىم ەكەنىن عۇلامالار ٴبىراۋىزدان مويىنداعان ٴابۋ حانيفانىڭ يسلامنىڭ الەمگە شۋاق شاشقان ساحابالار مەن سولاردىڭ ٴتالىمىن العان، عىلىم مەن تاقۋالىقتا ايتۋلى شوق جۇلدىز بوپ جارقىراعان شوعىرداي توپ تابيعين مەن اتباعۋت-تابيعين كەزىندە ٴومىر سۇرگەنىن ەسكەرسەك، پىكىرلەرى مەن ۇستانعان ولشەمدەرىنىڭ يسلام رۋحىنا ساي كەلەتىنىن كورەمىز.

نەگىزىندە بۇل جانە وزگە دە ٴدىننىڭ نەگىزگى ەمەس، تارماقتى سانالاتىن ماسەلەلەرىنە قاتىستى ٴتۇرلى كوزقاراس بىلدىرىلگەن تاقىرىپتاردا «مەنىڭ عانا كوزقاراسىم دۇرىس، قالعاندارى اداسۋدا» دەپ بىردەن ۇكىم پىشپەي، دىنگە جانى اشىعان ادام ادەپتىلىك شەڭبەرىنەن شىقپاي، مۇسىلماندار اراسىنداعى بىرلىككە سىزات تۇسىرمەۋگە تىرىسۋ قاجەت. تازا يسلامعا شاقىرۋدى جەلەۋ ەتىپ، مۋجتاحيد يمامادار سالىپ كەتكەن سارا جولدىڭ ٴبارىن توڭكەرىپ تاستاپ، دىندە رەفورما جاساۋعا ۇمتىلۋدىڭ قانداي زارداپتارعا دۋشار ەتەتىندىگىن بۇكىل الەم مەن مۇسىلمان جۇرتشىلىعى تەگىس كورىپ وتىر. سوندىقتان دا مۇسىلمان بالاسى قاشاندا سابىرلىق پەن توزىمدىلىك، مەيىرىمدىلىك پەن ادەپتىلىك شەڭبەرىنەن شىقپاي، پاراساتتىلىق تانىتقانى ابزال.

[1] بۋحاري، ازان، 83-86

وقىلدى 252 رەت
joomshaper
top