رۋحاني كەلىسىم – قازاقستان قوعامى تۇراقتىلىعىنىڭ ىرگەتاسى

جۇما، 16.10.2015
Рухани келісім – Қазақстан қоғамы тұрақтылығының іргетасы

2015 جىل تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جىلناماسىنا جارقىن بەتتەرىمەن ەنەرى انىق. بيىلعى جىل قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جانە ەلىمىز كونستيتۋسياسىنىڭ 20 جىلدىعى، ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى جانە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى ٴتارىزدى تاريحىمىزداعى ىرگەلى وقيعالاردى مەرەكەلەۋمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر.

ٴبىز قازىرگى كۇندە وسىنداي ايتۋلى وقيعالار قاتارىمەن كەمەلدەنگەن بيىلعى جىلدىڭ ەلىمىزدى ماڭگىلىك ەلگە اينالدىرۋ ماق­ساتىندا قولعا الىنىپ وتىرعان باتىل جوبالار مەن باعدارلامالاردىڭ ٴساتتى ىسكە اسقان جىلىنا اينالعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز.

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى ەلىمىزدە جىل سايىن 18 قازاندا ٴداستۇرلى تۇردە اتالىپ وتەتىن رۋحاني كەلىسىم كۇنىمەن دە تىكەلەي بايلانىستا كورىنىس تابادى. 1992 جىلعى قازان ايىندا الماتى قالاسىندا رۋحاني كەلىسىمنىڭ ٴبىرىنشى كونگرەسىن وتكىزۋدە ەلباسىنىڭ ٴرولى ەرەكشە. اتالعان كونگرەسكە قاتىسقان تانىمال ٴدىني جانە قوعام قايراتكەرلەرى وسى كۇندى ادامدار اراسىنداعى ٴوزارا تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋ جانە بىتىمگەرشىلىكتى ىزدەۋ كۇنى رەتىندە بەكىتۋدى ۇسىنعان بولاتىن.

ەگەر وتكەنىمىزگە وي جۇگىرتەر بولساق، وندا العاشقى بۇكىلالەمدىك رۋحاني كەلىسىم كونگرەسى 1893 جىلى اقش-تىڭ چيكاگو قالاسىندا وتكەنىن كورەر ەدىك. تەك اراعا عاسىر سالىپ وسىناۋ ىزگى باستاما قازاق جەرىندە ناقتى ىسكە اسا الدى.

ۇلىبريتانيا، گەرمانيا، اقش، رەسەي، اۆستريا، يتاليا، شۆەيساريا، ٴۇندىستان جانە باسقا دا ەلدەردەن كەلگەن الماتىداعى رۋحاني كەلىسىمنىڭ ٴبىرىنشى كونگرەسىنە قاتىسۋشىلار ٴوز مانيفەسىندە 18 قازاندى رۋحاني كەلىسىم كۇنى رەتىندە اتاپ ٴوتۋ باستاماسىن كوتەردى.

رۋحاني كەلىسىم كۇنى ەلوردامىز استانا قالاسىندا 1997 جىلى العاشقى رەت كەڭ كولەمدە اتالىپ ٴوتىپ، ول وزىمەن بىرگە قايىرىمدىلىق ىستەرگە قولعانات بولۋدىڭ جاڭا ميسسياسىن الىپ كەلدى. ىزگىلىك پەن مەيىرىمدىلىككە جول سالعان وسىناۋ باستاما بۇكىل ەل كولەمىندە جالعاسىن تاپتى. وسى ورايدا 2010 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن رۋحاني كەلىسىم كۇنىندە بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەت فورۋمىنىڭ اشىلۋ شاراسى وتكەنىن جانە وعان الەمنىڭ 70 ەلىنەن دەلەگاتتار قاتىسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ٴا.نازاربايەۆ فورۋمعا قاتىسۋشىلار مەن مەيماندار الدىندا سويلەگەن سوزىندە ٴوز ويىن: «بەيبىتشىلىككە، كەلىسىم مەن ادىلدىككە ۇمتىلۋ كەز كەلگەن حالىقتىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. وسى تۇرعىدان العاندا، كوپۇلتتى قازاقستاندىق مادەنيەتتىڭ رۋحاني باستاۋلارىن نىعايتا ٴتۇسۋ ٴبىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا جىل سايىن رۋحاني كەلىسىم كۇنى اتالىپ وتەدى. ەلوردامىز استانا قالاسى الەمدىك جانە ٴداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى وتەتىن ورىنعا اينالدى… بۇگىنگى كۇندە ٴتۇرلى ەتنوستىق جانە ٴدىني ەرەكشەلىكتەرگە يە ادامداردى بىرىكتىرۋگە قابىلەتتى رۋحاني قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋ الەمنىڭ ٴارتۇرلى ەلدەرىنىڭ ٴدىني كوشباسشىلارى، عالىمدارى، مادەنيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرى تاراپىنان ۇنەمى نازار اۋدارۋدى جانە كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەدى»، – دەپ تۇيىندەگەن بولاتىن.

سوندىقتان، الداعى رۋحاني كەلىسىم كۇنى قارساڭىندا ونىڭ ٴبىزدىڭ قوعامداعى ورنى مەن مانىنە كەزەكتى رەت وي جۇگىرتىپ قويۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ بىلەمىن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى – بۇل ەۋرازيا قۇرلىعى مەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ ورتالىعى، ٴارتۇرلى وركەنيەتتەر مەن رۋحاني مادەنيەتتەردىڭ توعىسقان جەرى. تۋعان جەردىڭ تاريحىن تانۋ وسى جەردەگى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردى، جازباشا تاريحي قۇجاتتاردى جانە سان عاسىرلاردان بەرى حالىقپەن جاساسىپ كەلە جاتقان ٴاپسانالار مەن اڭىزداردى بىلۋگە ۇمتىلدىرادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ٴابىش ۇلى نازاربايەۆ 1992 جىلى وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا: «ٴبىز ازيادا ەرەكشە تاڭعالدىرار جەردە ٴومىر سۇرەمىز. الەمنىڭ بارلىق جەتەكشى دىندەرى – يۋدايزم، بۋدديزم، حريستياندىق، يسلام – ٴبىزدىڭ قۇرلىعىمىزدىڭ قاسيەتتى جەرلەرىندە باستاۋ الدى… مەن ٴبىزدىڭ بارلىعىمىزعا بولاشاق سىن-تەگەۋرىندەرگە بەيىمدەلۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەستىرۋدە، ادامزات الدىندا ۋاقىت وتكەن سا­يىن وزەكتىلىگى ارتىپ كەلە جاتقان ٴبىرتۇتاس ورتادا ٴومىر ٴسۇرۋدىڭ جاڭا نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋدا ۇجىمداسۋىمىز قاجەت ەكەندىگىنە سەنىمدىمىن»، – دەگەن بولاتىن. ەلبا­سىمىزدىڭ وسىناۋ اتالى پىكىرى­نىڭ وزەكتىلىگى قازىرگى كۇندە قايتا جاڭعىرىپ وتىر.

وركەنيەتتىڭ رۋحاني الەۋەتىنە نەمقۇرايلى قاراۋ بۇگىنگى الەمدەگى جاھاندىق دەڭگەيدەگى رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك داعدارىستارعا الىپ كەلىپ وتىرعانى بارلىعىمىزعا ايان. وسىناۋ ۇدەرىس ادامنىڭ ٴوزىنىڭ ۇلتتىق تامىرىنان، تاريحىنان جانە ادامزاتتى سان عاسىرلار بويى ۇيىتىپ كەلگەن بەيبىتشىلىك، كەلىسىم، مەيىرىمدىلىك، قايىرىمدىلىق جانە جاناشىرلىق ٴتارىزدى قۇندىلىقتاردان بوي الىستاتۋمەن قاتار كورىنىس تابۋدا.

جاھاندىق دەڭگەيدەگى وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا ەلباسىمىز رۋحاني كەلىسىم – ٴبىز ٴوزىمىزدىڭ جاڭا تاريحىمىزدا ەكونوميكا، ينتەگراسيا، جاڭعىرتۋ جانە وسى ٴتارىزدى باسقا دا ەلىمىز ٴۇشىن اسا ماڭىزدى باسىمدىقتارمەن ٴبىر قاتاردا ٴمان بەرۋىمىز ٴتيىس بولاتىن قۇندىلىقتاردىڭ ٴبىرى دەگەن وتە ماڭىزدى ويدى ورتاعا سالدى.

قازاقستان حالقىنىڭ ٴداستۇرلى مادەنيەتىنە جانە قازاق حالقىنىڭ بولمىسىنداعى سان عاسىرلاردان بەرى جاساسىپ كەلە جاتقان ەتيكالىق كودەكستەن باستاۋ الاتىن رۋحاني مۇراتتارعا تۇعىرلاناتىن نەگىزدەر ٴبىزدىڭ ەلىمىزدە قايتا تىنىس الا باستادى. سوندىقتان باسقا يدەيالار مەن كوزقاراستارعا توزىمدىلىك تانىتۋدان، ٴارتۇرلى دىندەر مەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ٴداستۇرلى رۋحاني-ادامگەرشىلىك جانە مادەني قۇندىلىقتاردى ۇقىپتىلىقپەن قابىلداۋىنان كورىنىس تاباتىن حالقىمىزدىڭ ٴدىلى مەن رۋحىنىڭ اشىقتىعى بۇگىنگى قازاقستان قوعامىنداعى رۋحاني كەلىسىمنىڭ تۇعىرى بولىپ تابىلاتىنى ٴسوزسىز.

شىنىندا دا، ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم وسىن­داي قىسقا مەرزىم ارالىعىندا ساياسي، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني سالالاردا اۋقىمدى وزگەرىستەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى رەتتە، ٴبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا تاريحى ٴتۇرلى مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ بەيبىت قاتار ٴومىر سۇرە الاتىندىعىنا عانا ەمەس، سونداي-اق ولاردىڭ قوعامنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتە العاندىعىنا شىنايى دالەل بولعاندىعىن اتاپ وتكەن ٴجون.

قازاقستاندا جاساقتالعان مەملەكەت پەن ٴدىني بىرلەستىكتەردىڭ ٴوزارا قاتىناس مودەلى ٴدىندارلاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سىيلاۋعا، ٴوزارا تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋگە جانە ارىپتەستىك قاتىناستار ورناتۋعا نەگىزدەلگەن. ەلىمىزدە ار-وجدان، ٴدىني سەنىم بوستاندىعىن جانە وي ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ ٴۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان.

مەملەكەتتىڭ ٴدىن سالاسىنداعى ۇيلەستىرىلگەن ٴارى پارمەندى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە، ٴدىني جانە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ رۋحاني كەلىسىمگە قوسقان ۇلەستەرىنىڭ ارقاسىندا ٴبىزدىڭ ەلىمىزدە ەتنوستىق جانە ٴدىني نەگىزدەگى شيەلەنىستەردىڭ جولىنا بەرىك توسقاۋىل قويۋ قامتاماسىز ەتىلدى. ەلىمىزدىڭ كونستيتۋسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٴدىن مەملەكەتتەن بولىنگەن زايىرلى مەملەكەت ەكەندىگى ناقتى ايقىندالعان. دەگەنمەن، مەملەكەتتىڭ دىنگە قاتىناسى تۋرالى ايتقاندا، ٴدىن سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر مەم­لەكەت تاراپىنان تىس قالمايتىندىعىن اتاپ وتكەن ٴجون.

قازاقستان قوعامىندا بەرىك ورنىققان رۋحاني كەلىسىم حالقىمىزدىڭ مادەني جانە رۋحاني ٴومىرىنىڭ دامۋىنداعى حانافي باعىتىنداعى يسلام مەن پراۆوسلاۆيەلىك حريستاندىقتىڭ تاريحي ٴرولىن مويىنداۋعا، سونداي-اق، قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسىمەن ۇيلەسەتىن وزگە دە دىندەردى سىيلاۋعا ۇندەيدى.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى ٴدىني بىرلەستىكتەر تاراپىنان قايىرىمدىلىق كومەكتەر كورسەتۋ، وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ، قىلمىستىڭ الدىن الۋ سەكىلدى كوپتەگەن ماڭىزدى الەۋمەتتىك جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا.

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋدا قول جەتكىزگەن بىرەگەي تاجىريبەسى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ سۇرانىسىنا كۇن وتكەن سايىن يە بولا تۇسۋدە. بۇگىنگى تاڭدا الەم كارتاسىندا ەلوردامىز استانا قالاسى – الەمدىك جانە ٴداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن شاقىرۋ جونىندەگى ەلباسىنىڭ ماڭىزدى باستاماسى ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان مادەنيەتارالىق جانە ٴدىنارالىق ٴۇنقاتىسۋ ورتالىعى رەتىندە تانىلۋدا. الەم ەلدەرىنىڭ ٴدىنباسىلارى مەن ساياسي ليدەرلەرى ەۋرازيا جۇرەگىندەگى قازاق جەرىندە رۋحاني كەلىسىم نەگىزى قالانىپ، دىندەر ٴۇنقاتىسۋى شىن مانىندە جۇزەگە اسقاندىعى جونىندە ورتاق پىكىردى ۇستانادى.

ۇستىمىزدەگى جىلعى 10 ماۋسىمدا وتكەن الەمدىك جانە ٴداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ v سەزىندە سويلەگەن سوزىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن الەم حالىقتارى اراسىندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا ساياسي جانە ٴدىني ليدەرلەر اراسىنداعى ٴۇن­قاتىسۋدى دامىتۋداعى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ليدەرلىك قاسيەتىن ەرەكشە اتاپ ٴوتتى.

2003 جىلدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ارالىقتا ٴبىزدىڭ ەلىمىزدە الەمدىك جانە ٴداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ بەس سەزى وتكەندىگى بەلگىلى. بۇل سەزدەر وركەنيەتتەر، مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ جاھاندىق ٴۇنقاتىسۋى تۋرالى يدەيالاردى ىسكە اسىرۋعا الەمدىك جانە ٴداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سۇحباتقا ٴتۇسۋ نيەتى ەلەۋلى ۇلەس قوساتىندىعىنىڭ ايعاعىنا اينالدى. وسى تۇرعىدان العاندا، استانا سەزى عالامدىق دەڭگەيدە رۋحاني ٴۇنقاتىسۋعا تىڭ سەرپىن بەرىپ، قازىرگى كۇندە قارقىندى جۇمىس ىستەپ وتىرعان وركەنيەتتەر اليانسى، اۋليە ەدجيديا قوعامى، دوحاداعى ٴدىنارالىق ٴۇنقاتىسۋ كونفەرەنسياسى، مەككە حالىقارالىق مۇسىلمان كونفەرەنسياسى، مادريد حالىقارالىق فورۋ­مى جانە باسقا دا ٴۇنقاتىسۋ الاڭ­دارىنىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپ بولدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز.

ٴدىني ليدەرلەر سەزىن وتكىزۋ ارقىلى جاھاندىق دەڭگەيدە رۋحاني كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدەگى قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ ٴرولىن ٴۇندىستاننىڭ اسا كورنەكتى جازۋشىسى جانە قوعام قايراتكەرى رابيندرانت تاگوردىڭ ٴاربىر ۇلت وزىندە بار جاقسىلىقتى جالپىنىڭ يگىلىگى ەتۋى ٴتيىس دەگەن سوزدەرىمەن بىلدىرۋگە بولادى. اسىل رۋح – ۇلت بايلىعى، ال ونىڭ جەتىستىگى – ٴبىرجاقتى جەكە مۇددەلەردى جەڭە وتىرىپ، الەم ەلدەرىن رۋحاني كەلىسىمدى اسقاق­تاتۋعا شاقىرۋ بولىپ تابىلادى.

قازاقستاندا زاماناۋي مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋ تاريحى اۋەل باستان-اق دامۋ جولىمىزدىڭ دۇرىس تاڭدالعانىن كورسەتەدى. بۇل ٴبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تۇعىرى رەتىندە انىقتالعان ساياسي تۇراقتىلىقتى، ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى، الەۋەتى كۇشتى ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ ماقساتىن ۇستانعان ەلباسىنىڭ ساياسي كورەگەندىگىنىڭ ارقاسى ەكەندىگىنە سەنىمدىمىن.

مەن جوعارىدا ايتىپ وتىرعان ويلار جەلىسىندە رۋحاني كەلىسىم كۇنىن رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ، وسى نەگىزدە جاڭا ەتيكالىق باسىمدىقتاردى قالىپتاستىرۋ كۇنى دەگەن بولار ەدىم. ويتكەنى، ۇلتتىڭ رۋحاني-مادەني دامۋىنا قولعابىس ەتەتىن جاڭا داستۇرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ جانە ورنىقتىرۋ ارقىلى ٴبىز جالپى ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردىڭ كوكجيەگىن ۇزارتا تۇسەمىز. ٴبىز وسى ارقىلى قازاقستاننىڭ جاڭا عاسىردا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك اۋماعى رەتىندە دامۋ بولاشاعىنا شەكتەۋسىز كەڭىستىك اشاتىنىمىزعا كامىل سەنىمدىمىن.

ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى،

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت ٴمينيسترى

وقىلدى 3073 رەت
joomshaper
top